29/09/2025
भेदाच्या सीमारेषा पुसून टाकणारा भूमिनिष्ठ लेखक...
--------------------------------------------------------------------
काॅलेजच्या स्नेहसंमेलनासाठी नवा, वेगळा आणि माणूसकेंद्री विचार मांडणाऱ्या लेखक कलावंतांना निमंत्रित करण्याची खूप चांगली परंपरा आमच्याकडे आहे. आता नेमकं साल आठवत नाही, पण पंधरा एक वर्षांपूर्वीचा तो काळ असावा. एकदा एन.डी पाटील सरांनी मला बोलावून सांगितले, 'अरे, भास्कर चंदनशिवांना आपल्याकडे एकदा बोलवा.' एरवी ते अशा गोष्टींमध्ये फारसं लक्ष घालत नसत. का कुणास ठाऊक पण त्या वर्षी त्यांनी बोलावून मला ही गोष्ट सांगितली. भास्कर चंदनशिव यांचे लेखन आवर्जून त्यांनी वाचलेले होते. दोघांच्या आस्थाविषयांमध्ये खूपसे साम्य होते. 'लाल चिखल' या त्यांच्या कथेचा अनेकदा आपल्या भाषणात आवर्जून ते उल्लेखही करायचे. त्यामुळे प्रत्यक्ष भेट नसली, तरी त्यांच्याप्रति एक प्रकारचे ममत्व त्यांच्या मनात होते. 'हा लेखक आपल्या शैक्षणिक संकुलात आला पाहिजे. आपल्या विद्यार्थ्यांची त्याच्याशी भेट घडवून आणली पाहिजे,' अशी या मागची त्यांची धारणा होती. एक दोन दिवसात चंदनशिव यांचेशी फोनवर मी संपर्क केला. बोललो. कसलेही आढेवेढे अथवा अटीशर्ती न घालता स्नेहसंमेलनाला यायचं त्यांनी मान्य केलं. तारीख पक्की झाली. 'एनडी' सरांच्या कानावर जेव्हा मी ही बाब घातली, तेव्हा मनापासून त्यांना आनंद झाला...
उंची गाड्या उडवत येणाऱ्या आणि खाण्यापिण्यासह ऐनवेळी भलत्यासलत्या डिमांड करुन संयोजकाला बेजार करुन सोडणाऱ्या पाहुण्यांचा पूर्वानुभव विचारात घेऊन व्यवस्थेच्या सोयीसाठी 'कसे येणार?' विचारण्यासाठी मी त्यांना फोन केला, तर पलीकडून अत्यंत नम्र स्वरात ते म्हणाले, 'तुम्ही काही चिंता करु नका. मी एस.टी.ने येईन. तुमची गैरसोय करणार नाही. आदल्या दिवशी मुक्कामाला येईन.' एस.टी.ने म्हटल्यावर मला धक्काच बसला. त्यांच्याशी झालेल्या या चर्चेनंतर लाॅजवर रुम बुक करण्याच्या तयारीला मी लागलो. तर दरम्यान लातूरकडच्या आमच्या स्टाफमधल्या एका ज्येष्ठ सहकाऱ्यांनी मला कल्पना न देताच परस्पर चंदनशिव यांचेशी संपर्क केला आणि त्यांना आपल्या घरी मुक्कामी येण्याची विनंती केली. खरेतर भागवाले एवढा एक धागा सोडला, तर त्या दोघांचा तसा काही खास असा पूर्वपरिचयही नव्हता. तरीही ते आनंदाने या भागवाल्यांच्या घरी राहायला तयार झाले. 'काॅलेजच्या समारंभाचे पाहुणे आणि त्यांना असे स्टाफच्या घरी उतरवणे योग्य नव्हे.' असे प्राचार्यांचे मत पडले. ते मला म्हणाले,'पाहुणे एखाद्या जेवणाला अथवा नाश्त्याला त्यांच्याकडे जाणे ठीक. मुक्कामी ठेवणे काही ठीक नव्हे. तुम्ही पाहुण्यांशी बोलून घ्या.' माझी पंचाईत झाली. मी पुन्हा फोन केला, तर चंदनशिव मला म्हणाले, 'तुम्ही काहीही ताण घेऊ नका. मी निवांत राहीन गाववाल्यांकडे.' मी आपला प्राचार्यांना तसा निरोप दिला आणि पुढच्या तयारीला लागलो.
कार्यक्रमाच्या आदल्या दिवशी सांगितलेल्या एस.टी.ने अगदी ठरलेल्या वेळेत ते आले. आणायला आम्ही एस.टी. स्टॅन्डवर गेलो. जाताना स्वागतासाठी बुके नेला होता. तो घेताना त्यांना अवघडल्यासारखे झाले. 'बुकेची काही आवश्यकता नव्हती', असा काहीसा भाव त्यांच्या चेहर्यावर होता. कसलाही आव नाही. लेखकपणाचा ताल नाही. अत्यंत साधा आणि सालस माणूस. आमच्या नियोजनानुसार रात्री जेवणासाठी त्यांना बाहेर हाॅटेलात नेण्याचा बेत होता. तो ही त्यांनी रद्द केला आणि संबंधित भागवाल्यांच्या घरीच जेवण पसंत केले.
दुसर्या दिवशी सकाळी वार्षिक पारितोषिक वितरण समारंभात विद्यार्थ्यांना उद्देशून ते अतिशय संथ पण काळजाला भिडणारे असे खूप बेसिक बोलले. मुलांना ते खूप भावले. त्यांची मांडणी अंतर्मुख होऊन विचार करायला लावणारी होती. या कार्यक्रमात काॅलेजच्यावतीने त्यांचा सत्कार करताना एनडी सरांनी या लेखकाला आपल्या मिठीत घेतले आणि टाळ्यांचा कडकडाट झाला. एन.डी.पाटील कधीच कुणा ऐऱ्यागैऱ्याला असे मिठीत घेत नसत. समान प्रश्नांसाठी आपापल्या आस्थाभूमीवर उभं राहून लढणारे हे दोन दिग्गज. अर्धाएक दिवस दोघे एकमेकांच्या सहवासात होते. शेतीतले बदल, चळवळींची भूमिका या संदर्भाने बोलत होते. सर आवर्जून कौतुकाने त्यांना काॅलेजमधील अनेक नव्या वेगळ्या गोष्टी दाखवत होते. भूमीशी घट्ट नाळ जोडून उपेक्षितांच्या प्रश्नांसाठी प्राण पणाला लावून लढणारा एक योद्धाविचारवंत आणि त्याच प्रश्नांसाठी आपली लेखणी झिजवणारा जमिनीवर पाय असलेला भूमिनिष्ठ लेखक यांचा हा संवाद नुसता ऐकण्यासारखाच नव्हे, तर तो ऊर्जादायीही होता...
रात्रीचे जेवण त्यांनी माझ्या घरी घेतले. कोल्हापुरी तांबड्या पांढर्या रश्श्याचा आग्र। धरुनही आवर्जून त्यांनी अगदी साधा शाकाहारी मेनूच सांगितला. अत्यंत आनंदाने जेवले आणि आम्ही त्यांना निरोप दिला. विशेष म्हणजे मानधनाची रक्कम त्यांनी आम्हाला सांगितली नव्हती. सारासारविवेकाने आम्हीच ती ठरवली होती. गंमत म्हणजे आवर्जून एनडी सरांनी आम्हाला ती रक्कम विचारुन घेतली आणि सुमारे पंधरा वर्षांपूर्वी पाकिटात आणखी दिडेक हजाराची रक्कम वाढवायला लावली. प्राचार्यांनी पाकीट त्यांच्या हातात घातले, तेव्हा रक्कम किती वगैरे असले गैरलागू प्रश्न त्यांनी उपस्थित केले नाहीत. अत्यंत आनंदाने कार्यक्रमाला ते आले. विद्यार्थ्यांशी संवाद केला आणि तितक्याच आनंदाने ते माघारी गेले. प्रतिष्ठेच्या खोट्या कल्पनांच्या आहारी जाऊन मानपानासाठी अडून बसणाऱ्या लेखकांच्या सवंग काळात लेखक इतका साधा आणि सरळ असू शकतो, हा अनुभव मला खूप काही शिकवून गेला.
भास्कर चंदनशिव गेल्याची बातमी आली आणि आठवणींचा हा सारा पट माझ्या नजरेसमोरुन तरळून गेला. गावगाड्याचं, तिथल्या समूहभावाचं समग्र आकलन असलेला हा लेखक होता. आयुष्यभर आपल्या लेखनातून त्यांनी हे आकलन मांडले आणि गावगाड्याला अधिकाधिक माणूसपणाकडे नेण्याचा प्रयत्न केला. शोषणग्रस्त माणूस त्यांच्या लेखनाचा मुख्य गाभा होता. भूमीनिष्ठा साहित्यातल्या ग्रामीण, दलित अशा भेदाच्या सीमारेषा पुसून टाकणारा आणि जमिनीवर पाय असलेला मराठीतला हा खूप महत्त्वाचा लेखक होता. त्यांच्या जाण्याने पोकळी वगैरे निर्माण झाली म्हणण्याला काही अर्थ नाही. त्यांचे लेखन उद्याच्या काळात त्यांची पोकळी भरुन काढेल. कारण कुठल्याही काळात नोंद घ्यावा असाच हा लेखक होता. त्यांच्या स्मृतींना मी विनम्र अभिवादन करतो...
- एकनाथ पाटील
इस्लामपूर
