25/09/2014
डॉ. अविनाश भोंडवे
अँटिबायोटिक्सबद्दल जेवढे ठाम गैरसमज अस्तित्वात असतील तेवढे, आधुनिक वैद्यकीय शास्त्रातील आजार, उपचार आणि औषधं यांबाबत क्वचितच सापडतील. १९२८ मध्ये डॉ. अलेक्झांडर फ्लेमिंगला अचानकपणे त्याचा शोध लागला. त्यातून जंतूंद्वारे होणाऱ्या आजारांविरुद्धच्या लढ्यात वैद्यकीय शास्त्राला एक अमोघ अस्त्रच मिळालं. मात्र तेव्हापासून आजतागायत त्याबाबत अनेक उलटसुलट विचार आणि कल्पना जनमानसात ठाण मांडून आहेत.
या साऱ्या गैरसमजांची सुरुवात अँटिबायोटिक्स या शब्दापासून होते. 'अँटी' म्हणजे विरुद्ध आणि 'बायोटास' (किंवा बायोस) म्हणजे जीवन. त्यामुळे त्याचा शब्दशः अर्थ होतो, 'जीवनाविरुद्ध'. साहजिकच अनेकांना असं वाटतं, की मानवी शरीरातल्या क्रियांमध्ये काहीतरी उलथापालथ करणारी ही औषधं आहेत. खरं तर यातील 'जीवन' म्हणजे, मानवी शरीराला रोगग्रस्त करणारे जंतू. त्यामुळे अँटिबायोटिक्स या शब्दाचा वाच्यार्थ, जीवजंतूंचा नाश करणारी औषधं, असा आहे.
आजही कित्येक सुशिक्षितांचा असा पक्का समज असतो, की अॅलोपॅथिक औषधं म्हणजे 'अँटिबायोटिक्स'. त्यामुळे अगदी रक्त खूप कमी झाल्यामुळे लोह आणि जीवनसत्वाच्या गोळ्या महिन्या-दोन महिन्यासाठी लिहून दिल्यावर, कपाळाला आठी घालून रुग्ण विचारतात, 'एवढे दिवस ही अँटिबायोटिक्स घायची?' त्यांना सांगावं लागतं, 'डॉक्टर्स देतात ती सारी अँटिबायोटिक्स नसतात. जेव्हा एखादं इन्फेक्शन होतं, तेव्हाच ती दिली जातात.' वैद्यकीय शास्त्रात असंख्य प्रकारची औषधं असतात, सूज कमी करणारी, ताप उतरवणारी, वेदनाशामक, रक्तदाब उतरविणारी, हृदयविकार टाळणारी, हार्मोन्स, शर्करा कमी करणारी अशी असंख्य प्रकारची औषधं असतात आणि त्या त्या आजारात ती द्यावी लागतात. सरसकट सगळी औषधं म्हणजे अँटिबायोटिक्स नव्हे.
अँटिबायोटिक्स ही खूप 'स्ट्राँग' औषधं असतात आणि त्याची 'पॉवर' ही त्याच्यापुढच्या आकड्यात असते, हा तमाम सुशिक्षितांचा लाडका समज सर्वत्र आढळून येतो. उदा. अॅमॉक्सिसिलीन ५०० मि.ग्रॅ. म्हणजे ५०० पॉवरची गोळी, असं सर्रास बोललं जातं. खरं म्हणजे ५०० मि.ग्रॅ. हे त्या गोळीतल्या औषधाचं वजन असतं, पॉवर नसते. त्याहूनही अधिक परिणामकारक औषधे २०० मि.ग्रॅ. वजनात किंवा कमी परिणामकारक औषधे १००० मि.ग्रॅ.मध्ये उपलब्ध असतात असतात. साहजिकच औषधाची पॉवर वजनावर ठरवू नये.
औषधांचे डोस हे त्या रुग्णांच्या शारीरिक वजनावर ठरवलेले असतात. रुग्णाच्या शरीरात शिरलेले रोगजंतू नष्ट करण्यासाठी, रुग्णाच्या दर कि.ग्रॅ. वजनाला किती औषध द्यावं याचं प्रमाण, ते औषध बाजारात येण्यापूर्वी आंतरराष्ट्रीय अभ्यास चाचण्या आणि प्रयोग करूनच निश्चित केलेलं असतं. त्यामुळे एखाद्या औषधाचा, ५००मि.ग्रॅ. दिवसातून तीन वेळा हा डोस 'पॉवरफुल' नसून रास्तच असतो. 'पॉवर'च्या या गैरसमजामुळे रुग्ण बहुतेक वेळा अशा गोळ्या चक्क नकोच म्हणतात, नाहीतर तीनऐवजी एक वेळाच घेतात व साहजिकच रोगजंतू नष्ट न होता वाढतच जातात आणि आजारही.
प्रत्येक अँटिबायोटिक किती दिवस घेतल्यास जंतू नष्ट होतात, याचं गणितसुद्धा आंतरराष्ट्रीय चाचण्यांत ठरलेलं असतं. त्यामुळे काही औषधं तीन ते पाच दिवस, तर काही सात, तर काही १४ दिवसांपर्यंत घ्यावी लागतात. क्षयरोगावरची अँटिबायोटिक्स सहा महिने ते दीड वर्षापर्यंत घेणं नितांत आवश्यक असतं. काही औषधं सुरुवातीला जास्त मात्रेत देऊन नंतर कमी करावी लागतात. या मध्ये औषधांचा परिणाम सुरू झाल्यावर रुग्णाची लक्षणं उदा. ताप, खोकला वगैरे कमी होतात; तरीसुद्धा रोगजंतू शरीरात शिल्लक असतातच. त्यामुळे त्या त्या आजाराप्रमाणे किती दिवस औषधं घ्यावी हे डॉक्टर्स रुग्णाला सांगतात. लक्षणं कमी झाली म्हणजे, 'मी बरा झालो आता कशाला ती औषधं?' असं समजून रुग्ण ती स्वतःहून बंद करतात. परिणामतः शिल्लक जंतू औषधं बंद झाल्यावर जोमानं वाढतात आणि आजार बळावतो. त्यामुळे आपल्याला वर वर बरं वाटलं, तरी डॉक्टरांना पुन्हा एकदा दाखवून घ्यावं आणि 'तुम्ही बरे झालात,' असं डॉक्टरांनी सांगितल्यानंतर त्यांच्या सल्ल्यानेच ती औषधे बंद करावीत.
