13/08/2026
ĐAU NHẤT LÀ KHI CON TRẺ BIẾT RẤT NHIỀU VỀ THẾ GIỚI, NHƯNG LẠI BIẾT QUÁ ÍT VỀ CỘI NGUỒN CỦA MÌNH
Ngày xưa đi học, chúng tôi đâu có những khái niệm giáo dục nghe thật kêu. Chúng tôi chỉ biết “Tiên học lễ, hậu học văn”, biết khoanh tay chào thầy cô, biết kính trên nhường dưới, biết thuộc những câu ca dao, tục ngữ mà ông bà đã truyền qua bao đời.
“Uống nước nhớ nguồn.”
“Ăn quả nhớ kẻ trồng cây.”
“Bầu ơi thương lấy bí cùng…”
Mấy câu ấy chẳng cần học vị cao siêu. Một đứa trẻ tám tuổi cũng hiểu: làm người phải biết ơn, biết thương đồng bào, biết mình từ đâu mà có.
Ngày ấy, trong những trang sách nhỏ bé còn có những bài thơ viết về Bác Hồ, về người lính, về bà mẹ Việt Nam, về quê hương, về những năm tháng đất nước gian lao. Chúng tôi biết Tố Hữu, Chính Hữu, Nguyễn Đình Thi, Tế Hanh… không chỉ như những cái tên để làm bài kiểm tra. Qua thơ văn, chúng tôi biết có một thế hệ đã sống, chiến đấu, hy sinh và gửi lại tuổi xuân cho đất nước này.
Một đứa trẻ đọc “Đêm nay Bác không ngủ” có thể chưa hiểu hết lịch sử, nhưng nó hiểu thế nào là thương người lính.
Đọc những câu thơ về Trường Sơn, về người mẹ, về quê hương, nó biết hòa bình hôm nay không phải tự nhiên rơi xuống.
Đọc ca dao, tục ngữ, nó học được đạo làm người trước khi biết gọi đó là “giá trị văn hóa dân tộc”.
Đó là sức mạnh của giáo dục.
Không phải chỉ nhồi vào đầu trẻ con những dữ kiện.
Mà gieo vào lòng chúng một cái rễ.
Điều khiến nhiều người thuộc thế hệ trước trăn trở hôm nay là cảm giác những chất liệu ấy xuất hiện ít hơn hoặc không còn giữ vị trí như trong ký ức của mình. Chương trình giáo dục phải đổi mới, văn học phải có thêm tiếng nói mới, học sinh phải được tiếp xúc với thế giới hiện đại — điều đó hoàn toàn cần thiết.
Nhưng đổi mới không nên đồng nghĩa với việc cái mới bước vào thì cái gốc phải bước ra.
Một đứa trẻ có thể học Shakespeare, học khoa học máy tính, học trí tuệ nhân tạo, học tiếng Anh từ mẫu giáo. Rất tốt.
Nhưng nó cũng phải biết Nguyễn Trãi là ai.
Biết Trần Hưng Đạo là ai.
Biết vì sao ông bà mình nói “uống nước nhớ nguồn”.
Biết vì sao mỗi sáng thứ Hai lá quốc kỳ được kéo lên.
Biết trên mảnh đất mình đang đứng đã từng có những thế hệ đi qua chiến tranh, đói nghèo và mất mát như thế nào.
Nếu không, chúng ta có thể đào tạo được một đứa trẻ rất giỏi.
Nhưng chưa chắc đã nuôi dưỡng được một con người biết mình thuộc về đâu.
Ngày xưa, thầy cô nghiêm lắm.
Cây thước nằm trên bàn giáo viên không chỉ để kẻ bảng. Nhiều thế hệ chúng tôi từng bị gõ tay, phạt đứng, phạt thụt dầu. Có những cách kỷ luật ngày xưa không còn phù hợp và không nên được lãng mạn hóa; trẻ em phải được bảo vệ khỏi bạo lực và xúc phạm.
Nhưng điều đáng tiếc không phải là cây thước không còn được dùng để đánh học sinh.
Điều đáng tiếc là đôi khi uy nghiêm chính đáng của người thầy cũng bị suy giảm theo.
Một nền giáo dục văn minh không cần thầy cô đánh trẻ.
Nhưng nhất định phải giữ được sự kính trọng đối với người dạy học.
Không thể để “không bạo lực” biến thành “không được nghiêm khắc”.
Không thể để “tôn trọng học sinh” biến thành việc người thầy phải run sợ trước mỗi lời nhắc nhở.
Cây thước không nên là công cụ trừng phạt.
Nhưng kỷ luật vẫn phải còn.
Quyền trẻ em phải được bảo vệ.
Nhưng nghĩa vụ của học sinh cũng phải được dạy.
Tự do phải có.
Nhưng tự do không thể tách khỏi trách nhiệm.
Đó mới là giáo dục.
Thế hệ cha anh không đau vì con cháu giỏi hơn mình. Ngược lại, chẳng có cha mẹ nào không mong con mình bay cao hơn.
Điều khiến người ta đau là một ngày nào đó, đứa trẻ có thể nói tiếng nước ngoài rất hay, biết đủ mọi nhân vật nổi tiếng trên thế giới, thuộc tên các thương hiệu toàn cầu…
nhưng hỏi một câu về lịch sử quê hương thì im lặng.
Hỏi một câu ca dao của bà thì không biết.
Hỏi người đã nằm xuống để nó được ngồi bình yên trong lớp học hôm nay là ai thì nó thấy xa lạ.
Đó mới là cái đau đến tận cùng.
Bởi một dân tộc không mất cội nguồn trong một ngày.
Nó mất từng chút một.
Khi một câu chuyện của ông bà không còn được kể.
Khi một câu ca dao không còn đứa trẻ nào thuộc.
Khi một trang sử trở thành thứ chỉ học để thi rồi quên.
Khi lòng biết ơn bị coi là chuyện cũ.
Và đến lúc con cháu quay lại hỏi: “Ông bà chúng ta là ai?”, có khi những người từng biết câu trả lời đã không còn nữa.
Giáo dục hôm nay nhất định phải hiện đại.
Nhưng xin đừng hiện đại đến mức cắt mất bộ rễ của chính mình.
Hãy để trẻ em bước ra thế giới bằng đôi chân thật mạnh.
Nhưng trước khi đi, hãy cho chúng biết dưới đôi chân ấy là đất của tổ tiên.
Hãy dạy chúng khoa học để nhìn về tương lai.
Nhưng cũng hãy dạy lịch sử để chúng biết cúi đầu trước quá khứ.
Hãy dạy chúng quyền của một con người.
Nhưng cũng đừng quên dạy chúng lễ, nghĩa, lòng biết ơn và trách nhiệm.
Bởi cuối cùng, giáo dục không chỉ nhằm tạo ra một người kiếm được thật nhiều tiền.
Giáo dục trước hết phải tạo ra một con người.
Một con người có tri thức để đi xa.
Có nhân cách để đứng thẳng.
Và có cội nguồn để biết đường trở về. 🇻🇳
