29/06/2022
Όσα είχαμε καταλάβει και γνωρίζαμε μέχρι τώρα για τους κύκλους των θρεπτικών συστατικών των φυτών, είναι εξαιρετικά περιορισμένα.
Η αλήθεια είναι ότι τα θρεπτικά συστατικά που έχει το έδαφος είναι απεριόριστα και θα είναι μέχρι να σβήσει ο Ήλιος.
Ο κρίκος που μέχρι στιγμής αγνοούσαμε είναι το τροφικό δίκτυο του εδάφους (soil food web). Μία στρατιά από μικροοργανισμούς (βακτήρια, μύκητες, νηματώδεις, πρωτόζωα, μικροαρθρόποδα κλπ) είναι επιφορτισμένα με την αποστολή να αποσυνθέτουν και να αποσπούν από τα πετρώματα (άργιλος, ιλύς, άμμος, χαλίκια, βότσαλα, πέτρες κλπ) ό,τι θρεπτικό συστατικό χρειάζεται το εκάστοτε φυτό και να το μεταφέρουν στη ρίζα του, στην πλέον βιοδιαθέσιμη και απορροφήσιμη μορφή για αυτό.
-Τότε γιατί μερικά εδάφη είναι άγονα ή υπογόνιμα;
Ακριβώς διότι έχει διαταραχθεί το τροφικό δίκτυο του εδάφους. Σε τέτοια εδάφη, οι μικροοργανισμοί έχουν διαταραχθεί ή είναι πλέον πρακτικά ανύπαρκτοι.
Για ποιο λόγο έχουν χαθεί οι μικροοργανισμοί;
Η κύρια αιτία καταστροφής τους είναι η μηχανική καλλιέργεια (όργωμα, φρεζάρισμα κλπ). Η μηχανική καλλιέργεια καταστρέφει τις πολύπλοκες δομές που σχηματίζουν οι μύκητες. Οι μύκητες αναπτύσσουν το λεγόμενο μυκήλιο, πολύπλοκες διακλαδώσεις σαν νήματα που θυμίζουν το δικό μας πλέγμα αιμοφόρων αγγείων. Με την μηχανική καλλιέργεια αυτές οι δομές καταστρέφονται και οι μύκητες χάνονται. Τα πρωτόζωα επίσης θανατώνονται και οι νηματώδεις -όσοι απομείνουν ζωντανοί- απομακρύνονται. Τελικώς παραμένουν μόνο τα βακτήρια, τα οποία όμως δεν είναι σε θέση να ολοκληρώσουν το έργο.
-Γιατί οι μικροοργανισμοί αυτοί δεν αναπτύσσονται ξανά;
Για να απαντηθεί αυτή η ερώτηση, είναι σημαντικό να κατανοήσουμε την λειτουργία των μικροοργανισμών.
Τα βακτήρια, προκειμένου να προσκολληθούν στα μικρά τεμάχια του εδάφους, παράγουν και εκκρίνουν ουσίες που μοιάζουν με κόλλα. Στην κυριολεξία λοιπόν, κολλάνε πάνω τα τεμάχια του εδάφους. Αυτά τα μικρά τεμάχια, λόγω της κόλλας, δημιουργούν συσσωματώματα. Καθώς δημιουργούνται συσσωματώματα, ελευθερώνεται γύρω τους χώρος στον οποίο κυκλοφορεί αέρας (δηλαδή οξυγόνο) και νερό. Γύρω από αυτά τα συσσωματώματα αναπτύσσονται τα δίκτυα των μυκήτων, που σαν πλέγμα συγκρατούν τα συσσωματώματα εδάφους, δημιουργώντας ακόμα μεγαλύτερα συσσωματώματα. Έτσι, το έδαφος αερίζεται και το νερό συγκρατείται σε όλα αυτά τα μικροσκοπικά κανάλια που δημιουργούνται. Στην συνέχεια σε μεγαλύτερη κλίμακα, έρχονται μικρά αρθρόποδα, γαιοσκώληκες κλπ και δημιουργούν ακόμα μεγαλύτερες στοές για την κυκλοφορία αέρα και νερού. Με αυτό τον τρόπο, όλα αυτό το δίκτυο μπορεί να εκτείνεται για εκατοντάδες μέτρα μέσα στο έδαφος. Μαζί με αυτό και οι ρίζες από τα φυτά. Όσο πιο μεγάλο το δίκτυο και όσο πιο μεγάλες οι ρίζες, σε τόσο περισσότερα θρεπτικά συστατικά έχουν πρόσβαση τα φυτά, αλλά και σε νερό που συγκρατείται.
Βασικοί παράγοντες για όλο αυτό το σύστημα είναι η παρουσία φυτών, όλων των μικροοργανισμών (στη σωστή αναλογία και ισορροπία), νερού και οξυγόνου. Ο σημαντικότερος περιοριστικός παράγοντας είναι το οξυγόνο.
Οι ωφέλιμοι μικροοργανισμοί που αναφέραμε είναι αερόβιοι. Χρειάζονται δηλαδή οξυγόνο για να επιβιώσουν, να λειτουργήσουν και να αναπτυχθούν. Οι αντίστοιχοι παθογόνοι μικροοργανισμοί είναι αναερόβιοι, δηλαδή επιβιώνουν, λειτουργούν και αναπτύσσονται σε συνθήκες απουσίας οξυγόνου. Το οξυγόνο τους σκοτώνει ή τους αδρανοποιεί.
Πάμε τώρα να δούμε τι γίνεται με τη μηχανική καλλιέργεια.
Καταρχήν όπως είπαμε σκοτώνει τους μικροοργανισμούς, καταστρέφει τις δομές των μυκήτων και επομένως καταστρέφονται τα συσσωματώματα. Κυριολεκτικά, καταστρέφεται η δομή του εδάφους. Με την θανάτωση των μικροοργανισμών απελευθερώνονται όλα τα θρεπτικά συστατικά που υπήρχαν δεσμευμένα στο σώμα τους. Χωρίς όμως να υπάρχει κάτι στο έδαφος να τα συγκρατεί, όλες αυτές οι ουσίες ξεπλένονται με το νερό και χάνονται σε μεγαλύτερο βάθος.
Ενώ φαινομενικά το επιφανειακό έδαφος αφρατεύει με την καλλιέργεια, στην πραγματικότητα αυτό που συμβαίνει είναι να προκαλείται συμπίεση στο έδαφος ακριβώς κάτω από εκείνο το βάθος. Το έδαφος κάτω από το οργωμένο είναι πιο συμπαγές, πλέον δεν υπάρχουν τα συσσωματώματα από τα βακτήρια και τους μύκητες, επομένως το νερό κινείται πιο δύσκολα και το οξυγόνο δεν κυκλοφορεί. Αυτό υποχρεώνει το νερό να κινείται -όπως πάντα- προς την κατεύθυνση που βρίσκει μικρότερη αντίσταση, δηλαδή προς τα πλάγια. Το νερό κινείται κάθετα στο βάθος της άροσης και έπειτα κινείται οριζόντια και λιμνάζει. Αυτό δημιουργεί συνθήκες αναερόβιες, στις οποίες ακμάζουν οι αναερόβιοι παθογόνοι οργανισμοί. Λόγω έλλειψης οξυγόνου, σταματάνε να αναπτύσσονται και οι ρίζες των φυτών. Σε εκείνο το βάθος, αρχίζουν οι ρίζες να αναπτύσσονται πλαγίως, να έχουν πρόσβαση μόνο στα θρεπτικά συστατικά που είναι στην επιφάνεια και να γίνονται ανταγωνιστικά μεταξύ τους. Σε αυτές τις συνθήκες, οι ωφέλιμοι μικροοργανισμοί δεν μπορούν πλέον να εγκατασταθούν και ο χώρος κυριεύεται από παθογόνους ή ελλείψει τροφής και από πρακτικά καθόλου μικροοργανισμούς.
Η αλυσίδα έσπασε και πλέον δεν μπορεί να ξαναδημιουργηθεί από μόνη της.
-Τι συνέπειες έχει αυτό;
Χωρίς μικροοργανισμούς δεν υπάρχουν πλέον θρεπτικά συστατικά σε μορφή διαθέσιμη για τα φυτά. Αναγκαζόμαστε να τα προσθέσουμε εμείς με τη μορφή λιπασμάτων. Δεν είμαστε σε θέση να δώσουμε στα φυτά ακριβώς την ποσότητα των στοιχείων που χρειάζονται την ώρα που την χρειάζονται (όπως κάνουν οι μικροοργανισμοί). Επομένως, είτε θα είναι σε έλλειψη, είτε θα περισσεύουν. Όσα περισσεύουν είτε ξεπλένονται με το νερό και καταλήγουν στον υδροφόρο ορίζοντα, είτε καταναλώνονται από παθογόνα. Και στις δύο περιπτώσεις υπάρχουν αρνητικές επιπτώσεις. Τότε αναγκαζόμαστε να ρίξουμε περισσότερα λιπάσματα, άρα να εντείνουμε το φαινόμενο. Σύντομα χρειάζεται να χρησιμοποιούμε μυκητοκτόνα και εντομοκτόνα, διότι τα φυτά μας είναι ασθενικά και άρρωστα, μιας και υποσιτίζονται.
Οι μορφές των θρεπτικών συστατικών που παρέχουμε στα φυτά είναι αυτές που αξιοποιούνται περισσότερο από τα ζιζάνια. Λιπαίνουμε ουσιαστικά τα ζιζάνια, τα οποία γίνονται ανταγωνιστικά στα φυτά μας και αναγκαζόμαστε να χρησιμοποιούμε ζιζανιοκτόνα.
Όσα χημικά ρίχνουμε στο χωράφι και όσο καλλιεργούμε μηχανικά, τόσο δυσκολεύουμε την ανάπτυξη των ωφέλιμων μικροοργανισμών. Τα εδάφη γίνονται λιγότερο γόνιμα, διότι τα θρεπτικά συστατικά ξεπλένονται. Το έδαφος μπορεί να συγκρατήσει λιγότερο νερό, άρα ξεπλένεται γρηγορότερα, άρα χρειαζόμαστε περισσότερα λιπάσματα, άρα μυκητοκτόνα και εντομοκτόνα, τόσο θεριεύουν τα ζιζάνια, άρα περισσότερα ζιζανιοκτόνα. Για να μπορέσουμε να αξιοποιήσουμε οικονομικά το χωράφι, χρειάζεται να έχουμε περισσότερες καλλιέργειες στον ίδιο χρόνο, άρα εντονότερη μηχανική καλλιέργεια.
Είναι ένα αρνητικό σπιράλ που συνεχώς καταστρέφει το έδαφος, εντείνει τη διάβρωση και την ερημοποίηση.
Οι πιο αισιόδοξες εκτιμήσεις του FAO (Food and Agriculture Organization of the United Nations) λένε ότι το έδαφος δεν θα είναι πλέον καλλιεργήσιμο σε 60 χρόνια. Οι λιγότερο αισιόδοξες εκτιμήσεις λένε ότι αυτό θα γίνει σε 30 χρόνια.
Ευτυχώς, σήμερα υπάρχει η γνώση και η τεχνολογία να επαναφέρουμε όλο το τροφικό δίκτυο του εδάφους μέσα σε μερικούς μήνες. Από τη μία, αυτό σημαίνει ότι σταματάμε τη χρήση μηχανικής καλλιέργειας, λιπασμάτων, φυτοφαρμάκων και ζιζανιοκτόνων, επομένως μειώνουμε σημαντικά τα έξοδα. Από την άλλη σημαίνει πιο υγιή και εύρωστα φυτά, μεγαλύτερη παραγωγή και θρεπτικότερη, άρα μεγαλύτερα έσοδα. Το μεγαλύτερο όμως όφελος είναι η επαναφορά του φυσικού οικοσυστήματος.
Οι πρώτες καλλιέργειες που μπορούν να ωφεληθούν από αυτό είναι οι δενδρώδεις (μιας και δεν απαιτείται μηχανική καλλιέργεια, σε αντίθεση με τις μονοετείς). Ειδικά για την Ελλάδα, μπορούν να ωφεληθούν οι ελαιώνες, που αποτελούν πάνω από το 60% των δενδρωδών καλλιεργειών στη Χώρα μας.
