Sanjivani Krishi Seva Kendra

15/06/2026

🔴 हे समजून घ्या 👇🏻

*ह्या वर्षी जेवढी जांभळे बाजारात दिसत आहेत तेवढी मी गेल्या तीन दशकात कधी पाहिली नाहीत.*

जांभळाचे अक्षरशः सडे पडत आहेत. ज्या झाडांना मागच्या वर्षी तुरळक फळे आली होती, ती झाडे देखील जांभळाचा सडा टाकत आहेत. ज्या झाडांना फळे आली होती तिथे सडा पडायला लागलाय.

हे नक्की काय चाललंय ?

आमची आजी फक्त हेच म्हणायची की
*" ज्या उन्हाळ्यात जांभळाचे असे सडे पडतात , त्या वर्षी दुष्काळ असतो"*

आजींचे पारंपरिक ज्ञान वनस्पतीशास्रानुसार वैज्ञानिक आकलन अगदी बरोबर आणि अचूक आहे. विज्ञानात या रंजक आणि तितक्याच धक्कादायक प्रक्रियेला "मास्टिंग" (Masting) किंवा "स्ट्रेस फ्रुटिंग" (Stress Fruiting) म्हटले जाते.

झाडांनी स्वतःला संपवून जास्तीत जास्त फळे देण्याच्या या शेवटच्या प्रयत्नाला कधीकधी "सुसाईड फ्रुटिंग" (Su***de Fruiting) किंवा "बंपर क्रॉप" देखील म्हणतात.

हे नक्की काय आहे आणि यामागचे विज्ञान काय सांगते, ते आपण सोप्या भाषेत समजून घेऊया:

*१. 'सर्व्हायव्हल इन्स्टिंक्ट'* (अस्तित्वाची लढाई)
हा निसर्गाचा 'जनुके पुढे चालू ठेवण्याचा' (Survival of the Species) नियम आहे. जेव्हा झाडाला जमिनीखालून पाण्याचे दुर्भिक्ष जाणवू लागते किंवा हवामानात मोठे बदल होणार असे संकेत मिळतात, तेव्हा झाड "बचावात्मक मोड" (Defense Mode) मध्ये जाते.
झाडाला जाणीव होते की कदाचित पुढील काळात आपण जगू शकणार नाही. अशा वेळी स्वतःला वाचवण्याऐवजी, आपली प्रजाती पृथ्वीवर टिकून राहावी म्हणून झाड आपली संपूर्ण ऊर्जा 'बिया' (फळे) तयार करण्यासाठी वापरते.

२. नवीन पाने-फांद्यांवर बंदी
अशा वर्षात झाड नवीन पालवी फुटणे किंवा फांद्या वाढवणे पूर्णपणे थांबवते. कारण नवीन पानांना जगवण्यासाठी जास्त पाणी आणि अन्न लागते. झाड ती ऊर्जा वाचवून फक्त आणि फक्त जांभळाचे उत्पादन वाढवण्यावर केंद्रित करते. यामुळेच मागच्या वर्षी ज्या झाडांना तुरळक फळे होती, ती झाडेही यंदा फळांनी डवरून गेली आहेत.

*३. आजींचे भाकीत आणि विज्ञान* (दुष्काळाचा संबंध)
आजींचे निरीक्षण अगदी अचूक आहे, कारण वनस्पती हवामानातील बदलांना मानवापेक्षा खूप आधी आणि संवेदनशीलतेने ओळखतात.

जांभळाचे मूळ 'सोटमूळ' (Taproot) असते, जे जमिनीच्या अगदी खोल थरापर्यंत जाते.

जेव्हा भूगर्भातील पाण्याची पातळी कमालीची खालावते, तेव्हाच या मुळांना ताण (Water Stress) जाणवतो.

हा पाण्याचा ताण म्हणजेच येणाऱ्या दुष्काळाचे किंवा कडक उन्हाळ्याचे संकेत असतात.

म्हणूनच, ज्या वर्षी उन्हाळ्यात जांभळाचा असा अभूतपूर्व सडा पडतो, तो निसर्गाचा भविष्यातील कोरड्या कालखंडाचा इशारा असतो.

थोडक्यात सांगायचे तर...
जांभळाचे झाड आत्महत्या करत नाही, तर स्वतःचे बलिदान देऊन आपल्या पुढच्या पिढीला (बियांना) जन्म देण्याचा प्रयत्न करत असते. निसर्गाचे हे चक्र थक्क करणारे आहे. आजींचे पिढ्यानपिढ्यांचे निरीक्षण आणि विज्ञानाची तत्त्वे इथे तंतोतंत जुळून आली आहेत.

*यंदा जांभळाचा आस्वाद नक्की घ्या, पण निसर्गाने दिलेल्या या 'दुष्काळाच्या' संकेताकडे गांभीर्याने बघून पाणी आणि संसाधनांचा वापर जपून करण्याची गरज आहे, हेच यातून दिसून येते.!*

🌱🌿🌱

02/03/2026

शेतातील चीया सीड काढणी...

02/03/2026

आमच्या शेतातील चीया सीड काढणी...

02/03/2026

02/03/2026

13/09/2025

14/02/2025

👍🏻👍🏻👍🏻👍🏻👍🏻

*१२ वीतल्या दोन मुली पेपर देण्यासाठी चालल्या होत्या.*

सोनाली : - स्वाती तु अभ्यास का करत नाही?

स्वाती : - जाऊदे बाई! पास झाले तर परत १३, १४, १५वी चे पेपर, मग नोकरीवाला नवरा...🤔🤔

सोनली : - मग चांगल आहे की...🥰🥰

स्वाती : - काय चांगलं आहे?...
नोकरी 12 तास आणि पगार 25 - 30 हजार, मग मुंबई - पुण्या सारख्या शहरात राहायला जा, तिथे भाड्यान फ्लॅट घ्या आणि त्यात अर्धा पगार घालावा, मग स्वतःचे घर पाहिजे तर कर्ज काढून हवेत ४ - ५व्या मजल्यावर बंद घरात रहा आणि त्या घराच्या कर्जाची परतफेड पुढचे १५-२० वर्ष करा, म्हणजे काटकसरीने संसार करा, ना सणाला सुट्ट्या ना उन्हाळ्याला... आणि सगळ्यात भेसळ आणि आजाराला आमंत्रण, organic च्या नावाखाली ३ - ४ पटीने सगळे खाण्याचे पैसे द्या... आणि शेवटी तो नोकरी करणारा नोकरच ना...!
हिशोब लाव बाई कळेल तुला... !
नापास झाले तर शेतकरी नवरा कष्ट आहेत पण तो खरा मालक आणि मी मालकीण...
पैसा थोडा कमी जास्त पण tax नाही सगळे सण पण मजेत, सगळं नैसर्गिक, Organic पिकवणार आणि तेच खाणार म्हणजे, आजाराचे टेन्शन नाही... आणि नवरा २४ तास आपल्या सोबत राहणार...🥰🥰

*सोनाली : - मी पण नापासचं होते बाई...*

जोक आहे पण खरा आहे...👍🏻👍🏻

🤣🤣🤣🤣🤣

*शेतकरी असल्याचा अभिमान वाटत असेल तर द्या पुढं ढकलून*😄

🌾👍🏻 *वावर हाय तर*
*पावर हाय* 👍🏻🌾

10/12/2024

आधी मोठ्या कॉलेजमध्ये शिक्षण, मग मोठ्या इंटरनॅशनल कंपनीत नोकरी; आजकाल, प्रत्येक तरुणाचे हेच स्वप्न असते, परंतु अनुष्का त्या सर्वांपेक्षा वेगळी आहे, कारण ती दिल्लीसारखे मोठे शहर सोडून शेतकरी बनली आहे, जरी तिचा गावाशी किंवा शेतीशी कधीही संबंध नव्हता. वयाच्या 23 व्या वर्षी, तरुण मंडळी अभ्यास आणि नोकरी शोधण्यात व्यस्त असताना, उत्तर प्रदेशची राजधानी लखनऊमध्ये राहणाऱ्या अनुष्काने तिच्या घरापासून 40 किमी दूर असलेल्या मोहनलालगंजमध्ये भाजीपाला लागवड करण्यास सुरुवात केली.

आज 27 वर्षांची अनुष्का लाल-पिवळी शिमला मिरची, झुचीनी, लेट्यूस, ब्रोकोली, लाल कोबी यांसारख्या विदेशी भाज्यांची लागवड करते. तिचा भाजीपाला लखनौमधील मोठमोठ्या हॉटेल्स, मॉल्स आणि रेस्टॉरंटमध्ये जातो. एवढेच नाही तर आता तिने ऑनलाइन विक्रीही सुरू केली आहे. अनुष्का म्हणते, “जेव्हा मी २०२१ मध्ये शेती करायला सुरुवात केली, तेव्हा प्रथम मी प्रशिक्षण घेतले, माझ्यासाठी खूप आव्हाने होती कारण मला शेतीची पार्श्वभूमी नव्हती, शेतीचे कोणतेही ज्ञान नव्हते. सुरुवातीला माझ्या घरच्यांनाही मी हे करू शकेन की नाही असा प्रश्न पडला होता. अनेक अडचणी आल्या, मी हार मानली नाही, आणि हळूहळू सगळं सोपं झालं.”

अनुष्काच्या कुटुंबात तिचे वडील व्यापारी आहेत, भाऊ हेलिकॉप्टर पायलट आहे, वहिनी सॉफ्टवेअर इंजिनिअर आहे आणि मोठी बहीण वकील आहे. अनुष्काच्या कुटुंबीयांची इच्छा होती की तिने कॉर्पोरेट मध्ये नोकरी करावी. एक एकरपासून शेती सुरू केली, आज 3 पॉलीहाऊससह 6 एकर शेती आहे. अनुष्का पुढे म्हणते, “मी स्वतः एक छोटी टीम बनवली, ज्यात आज 20-25 लोक आहेत. नवीन क्षेत्रात आपला ठसा उमटवणे हे माझ्यासाठी सर्वात मोठे आव्हान होते. मी दिवसाचे 12 तास कठोर परिश्रम केले, ज्यामुळे माझे कौशल्य सुधारले आणि हळूहळू यश मिळाले.”

अनुष्काने प्रथम एका पॉलीहाऊसमध्ये काम करण्यास सुरुवात केली, जिथे तिला आधुनिक शेतीचे महत्त्व आणि त्याच्याशी संबंधित नाविन्यपूर्ण पद्धती समजल्या. एक महत्त्वाचा धडा असा होता की कोणताही शेती प्रकल्प सुरू करण्यापूर्वी संपूर्ण माहिती गोळा करावी. पॉलीहाऊस सेटअपची किंमत सुमारे 45 लाख रुपये आहे, ज्यामध्ये विविध सबसिडी आणि आर्थिक सहाय्य समाविष्ट आहे. सरकार 50% पर्यंत सबसिडी देखील प्रदान करते, जी राज्यानुसार बदलते.

पीक निवडीबद्दल अनुष्का म्हणते, “जोपर्यंत पीक निवडीचा प्रश्न आहे, मी टोमॅटो आणि काकडी या पिकांपासून सुरुवात केली. ही पिके कमी वेळेत चांगले उत्पन्न देतात. हायड्रोपोनिक शेती हा देखील एक चांगला पर्याय आहे, ज्यामुळे पाण्याची बचत होते आणि उत्पादकता वाढते.” तिच्या यशाच्या मंत्राबद्दल, अनुष्का म्हणते, “माझ्यासाठी यशाचा मंत्र म्हणजे बाजारातील चढ-उतार असूनही नेहमी गुणवत्तेवर लक्ष केंद्रित करणे हा आहे. मी माझी शेती उत्पादने थेट मंडी आणि किरकोळ चॅनेलद्वारे विकली, ज्यामुळे चांगला नफा मिळाला. तीन वर्षात मी माझा संपूर्ण खर्च वसूल केला आणि आता मला वार्षिक 45 लाख रुपये नफा मिळत आहे. अनुष्का पुढे म्हणाली, “आपण कठोर परिश्रम केले तर शेती हा एक फायदेशीर व्यवसाय बनू शकतो, असे म्हणणे चुकीचे ठरणार नाही.