06/08/2026
C/p
#नागपंचमीच्या दिवशी #जिवतीचा कागद पूजण्याची परंपरा विशेषतः महाराष्ट्रात प्रचलित आहे. ही परंपरा लोकश्रद्धा, मातृशक्ती आणि संततीच्या कल्याणाशी संबंधित आहे.
यामागील प्रमुख कारणे अशी आहेत:
#जिवती माता ही बालकांचे रक्षण करणारी आणि दीर्घायुष्य देणारी देवी मानली जाते.
#श्रावण महिन्यातील नागपंचमीपासून जिवतीच्या पूजनाला सुरुवात करून श्रावणातील प्रत्येक शुक्रवार किंवा ठराविक दिवशी पूजा केली जाते.
जिवतीच्या कागदावर जिवती माता, नाग, सूर्य, चंद्र, गणपती आणि इतर शुभ प्रतीके चित्रित केलेली असतात. ही सृष्टीचे संरक्षण, आरोग्य, समृद्धी आणि संततीचे कल्याण यांचे प्रतीक मानली जातात.
नागपंचमी हा नागपूजेचा दिवस असल्याने, नाग आणि जिवती मातेला एकत्र पूजल्याने घरातील मुलांचे संकटांपासून रक्षण होते, अशी लोकश्रद्धा आहे.
विवाहित स्त्रिया आपल्या मुलांच्या आरोग्य, दीर्घायुष्य आणि सुखासाठी जिवतीचे व्रत करतात.
ही प्रथा मुख्यतः लोकपरंपरेवर आधारित आहे. याचा उल्लेख सर्व प्राचीन धर्मग्रंथांत स्पष्टपणे आढळत नाही; मात्र महाराष्ट्रातील अनेक कुटुंबांत ही परंपरा पिढ्यान्पिढ्या जपली जाते.
जिवतीच्या कागदावर असलेल्या प्रत्येक चित्रामागे एक धार्मिक आणि सांस्कृतिक अर्थ आहे. प्रदेशानुसार चित्रांमध्ये थोडा फरक असू शकतो, पण सर्वसाधारणपणे पुढील प्रतीके आढळतात:
जिवती माता – संततीचे रक्षण करणारी, आरोग्य आणि दीर्घायुष्य देणारी माता.
नाग – पृथ्वी, जल, सुपीकता आणि संरक्षण यांचे प्रतीक. नागपंचमीला त्यांची पूजा केली जाते.
सूर्य – तेज, आरोग्य, ऊर्जा आणि आयुष्याचे प्रतीक.
चंद्र – शांती, मनःशांती, सौम्यता आणि समृद्धीचे प्रतीक.
श्रीकृष्ण – धर्मरक्षण, भक्ती आणि दुष्टांचा नाश यांचे प्रतीक.
भगवान नरसिंह – संकटातून संरक्षण आणि अधर्माचा नाश यांचे प्रतीक.
श्री गणपती (असल्यास) – विघ्नहर्ता आणि शुभारंभाचे प्रतीक.
कलश, स्वस्तिक किंवा कमळ – मंगल, समृद्धी आणि पवित्रतेचे प्रतीक.
पूजेची पद्धत
नागपंचमीच्या दिवशी जिवतीचा कागद स्वच्छ भिंतीवर किंवा पाटावर लावतात. त्यानंतर हळद, कुंकू, अक्षता, फुले वाहून नैवेद्य दाखवतात. अनेक घरांत श्रावण महिनाभर जिवतीची नियमित पूजा केली जाते आणि संततीच्या सुख-समृद्धीसाठी प्रार्थना केली जाते.
ही परंपरा विशेषतः महाराष्ट्रात अत्यंत श्रद्धेने पाळली जाते आणि ती कुटुंबाच्या कल्याणाशी जोडलेली मानली जाते.
Available at
दत्ता बुक डेपो
आळंदी देवाची तालुका खेड जिल्हा पुणे 412 105 wordpress.com
