Sunuwar | Sunwar | Mukhiya | Mukhia | Koich | Koinch | Koits |
:- सुनुवार जाति बारे छोटो परिचय
भुमिका
#नेपाल बहुल जाती, धर्म, सस्कृति, भाषाभाषी भएको राष्ट्र हो। यहाको इतिहास, जातियता, भाषिक एंब सास्कृतिक बिबिधताको बिशेषताले नेपाललाई छुट्टै पहिचान दिएको छ। नेपालमा भएका १०३ भन्दा बढी जाती समुदायहरु र १२३ भन्दा बढी भाषाहरु बोलिने समुदाय मध्य "सुनुवार" जाती पनि एक हो। गोर्खा राज्यको बिस्तार सगै खस भ
ाषाको सुनुवार नाम रहेता पनि सुनुवार जातिको आफ्नो मौलिक नाम भने "कोइँच" हो।
सुनुवार को हुन?
#इतिहास- नेपालको भुभागमा प्राचीन समयदेखी आफ्नो छुट्टै बिशिष्ट संरचना बोकेका, परम्परागत न्याय प्रणाली भएका, आफ्नो भाषा, कला, सस्कृती, साहित्य, धर्म-सस्कार अंगाल्दै आएका लिखत र अलिखित इतिहास बोकेका किरात समुदाय अन्तर्गत पर्ने वल्लो किरात किपटिया भुमी भएको आदिबासी किरात-कोइँच नै "सुनुवार" जाती हुन।
नेपालको राजनीति र राज्य संचालनको प्राचीन इतिहासमा किरातबंशको प्रथम राजा यलम्बरदेखि अन्तिम राजा खिगु/गस्ती सम्म गरि ३२ पुस्ता राज्य संचालन गरेका किरातबंशी सुनुवार जातीको हाल ऐतिहासिक किरात भुमी रोल्वालिङ हिमशृङ्खलालाई मुल बनाएर दक्षिण-पुर्व भएर बग्ने मध्य पुर्वी नेपालको सुनकोशी, तामाकोशी, लिखु र शाखा नदिहरु खिम्ती, मोलुङ, येलुङ नदि सेरोफेरोका दोलखा, सोलुखुम्बु, रामेछाप, ओखलढुंगा, सिन्धुली र उदयपुरका भुभागहरु परापुर्वकालदेखि बसोबास रहेको पुर्खौली थातथलो हो। हाल पुर्बी नेपालको सम्पुर्ण जिल्लाहरुमा बसोबास गर्दछन भने भारतको दार्जीलिङ र सिक्किम तथा भुटानमा नेपाल एकीकरण अगावै देखि नै उल्लेख्य बसोबास रहेको पाइन्छ। पछिल्लो तथ्यांक अनुसार नेपालमा ५५,७१२ सुनुवार जातिको जनसंख्या रहेको छ।
#वर्ण/बनावट
मानवशास्त्रीय वर्गीकरण अनुसार किराँती-कोइँच सुनुवार जाती मङ्गोलाइड स्टक (mongoloid stock) अन्तर्गत पर्दछन जुन नेग्रोइड(negroid), ककेसाइड(caucasoid) र अस्ट्रालोइड(autraloid) मानव सभ्यता र झुन्डको भन्दा फरक गुण प्राचीन मानव सभ्यता भएका जाती हुन। सुनुवार जाती शारीरिक रुपले अनुहार प्राय पहेलो र रक्त बर्ण, चिम्सो आँखा, थेप्चो-नेप्टे नाक, होचो मोटो कद, दारी-जुँगा कम भएका हुन्छन।
#भाषा-
भाषा बिज्ञान अनुसार टिबेटो बर्मन परिवारको हिमाली भाषाको बिबिध शाखाहरु मध्य सुनुवार जातिले भोट-बर्मेली परिवारमा पर्ने आफ्नो मातृभाषा "कोइँच-लो" भाषा बोल्दछ्न।
#धर्म र मुक्दुम
सुनुवार जातिले किरात धर्म मान्ने गर्दछन। किरात एउटा सभ्यता हो, समुदाय हो, बंश हो, आचरण हो, बिश्वास हो। किरात सुनुवारहरुको धार्मिक शास्त्र/ग्रन्थलाई "मुक्दुम" भनिन्छ। मुक्दुमले प्रकृति र पुर्खालाई मुल केन्द्र मान्दछ जसानुसार सुनुवार जातिको जीवनशैली ,रहनसहन, रितिरिवाज र धर्म-सस्कृति चलेको हुन्छ। मुक्दुममा जीवन र जगतको दर्शन, बिज्ञान र बिस्वासको ब्याख्या पाइन्छ। मुक्दुम ४ बिधामा बिभाजन गरिएकाछन-
१)ससि मुक्दुम- सृष्टि, चाडबाड, मानव, पृथ्वी र अन्य
२)मुइलि मुक्दुम- आदार सद्भाव गर्ने र किन गर्ने निराकरण
३)मुल्केम मुक्दुम- सस्कार र सस्कृती
४)पार्सार मुक्दुम- शिक्षा, जडिबुटी, उपदेश, युद्ध
मुक्दुम कार्य गर्ने ब्यक्तिहरुलाई पोइँब, नाह्सो: र ग्याँमि भनिन्छ। यिनै मुक्दुम ब्यक्तिहरुद्वरा नै सुनुवार जातिको सम्पुर्ण सस्कारहरु गरिन्छ। सुनुवार जातिको लिखित/अलिखित इतिहास छ l
१) जाति - किरात कोइँच - सुनुवार भाषामा सुनुवारलाई कोइँच भनिन्छ
२) भाषा - कोइँच लो- भोट-बर्मेली परिवारको भाषा
३) धर्म - किरात - किरात धर्म भन्नाले प्रकृति पुजक र प्रित्री पुजक
४) बंश - किरात
५) धर्मशास्त्र/दर्शनशास्त्र - मुक्दुम
६) मुल किपट भुमि - वल्लो किरात
७) वर्ण - मंगोल
८) इतिहास - आदिबासी/मुलबासी (त्यस भुमिमा अन्त कहि कतैबाट नआएर सुरुको कालदेखी नै बसोबास गरेको मुल जाती)
कोइँच (सुनुवार ) अन्तरगतका बिभिन्न थर/उपथरहरु:
१) ओङदा (ओर ओङदा र पुर्बेली ओङदा)
२) कातिच,
३) कोर्मोच
४) कुइतिच
५) क्याबा- बगाले क्याबा, राराली क्याबा, तुमली क्याबा
६) कालाङ (काउनीफुचे र खारपाङचो)
७) कारसिङ
८) कालीकाते
९) गौरच
१०) गाउडेलि,
११) ङावाच
१२) चेंबाली
१३) छोङ्पतिज/ख्योँङपतिच,/ख्योंङ्पत
१४) जिजिच
१५) जेस्पोच
१६) जेतिच-सदुवा जेतिच ,पालुवा जेतिज
१७) जान्चा
१८) जिमलुङ
१९) तोङ्कुच
२०) तुर्सुच
२१) तुर्कुच
२२) मुलिच
२३) सोकुच
२४) रापच
२५) रुपाच
२६) रवाच
२७) लस्पाच
२८) याता -गर्षी याता, बम्ना याता , ओख याता ,ग्राम्सी याता ,सुरि याता लगायत अन्य याता
२९) दुर्बिच
३०) देब्बाच
३१) फतिच
३२) ष्युष्युच
३३) स्योचुल
३४) नोम्लीच
३५) लिनु/लिनुच
३६) दिर्गच
३७) वाङ्गदे
३८) बिग्या
३९) ठंग्राच
४०) दसुच
४१) ब्रम्लीच
४२) लोकुच
४३) हेताम (बोवोला)
४४) ब्राच
४५) बिनिच
४६) यलंगुच
४७) थुँगुचा
४८) थोलोच
४९) नोप्लिज/नोम्लिच
५०) पर्गाच
५१) रूजिच
५२) लुखिच
५३) लिलुच
५४) लोर/लोरुङ
५५) लोपा
५६) लाराम
५७) सुचिज
५८) सोङना (दलमुखी, बगाले, भालोचन, भासकार)
५९) लिलामी लगायत अन्य.....
:- स्मरण रहोस सुनुवार , सुनार र राई आ-आफ्नै फरक पहिचान भएका ३ भिन्नभिन्न जातिहरु हुन् l त्यसैले जो कोहि पनि नझुक्किनु होला l चेरेदुमिन (धन्यवाद )
