28/05/2023
Mao Vutha (Credit Owner)
អត្ថបទមួយទៀតទាក់ទងគម្រោងព្រែកជីកជប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់កម្ពុជាតភ្ជាប់ពីសមុទ្រមកទន្លេមេគង្គ។ ថ្ងៃនេះសូមលើកយក ព្រែកជីកពីសម័យហ៊ូណន ចេនឡា និងអង្គរ។
គម្រោងព្រែកជីកហ៊្វូណនតេជោនឹងនាំមកវិញនូវភាពអស្ចារ្យនៃអាណាចក្រខ្មែរ
កាលពីថ្ងៃទី១៩ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៣នេះ គណៈរដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាបានអនុម័តឲ្យចាប់ផ្តើមគម្រោងផ្លូវនាវាចរណ៍ និងប្រព័ន្ធភស្តុរភារកម្មទន្លេបាសាក់ដែលមានឈ្មោះថា “ព្រែកជីកហ៊្វូណនតេជោ”។ បើតាមសេចក្តីប្រកាសព័ត៌មាននេះគឺជាគម្រោងប្រវត្តិសាស្ត្រដំបូងគេក្នុងវិស័យដឹកជញ្ជូនផ្លូវទឹករបស់កម្ពុជា ដើម្បីភ្ជាប់ទន្លេមេគង្គ និងផ្លូវសមុទ្រ។
ការសាងសង់ព្រែកជីកដែលជាផ្លូវទឹកថ្មីនេះ ត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថានឹងចំណាយពេលប្រហែល៤ឆ្នាំដើម្បីបញ្ចប់ ដោយចំណាយថវិកាប្រហែល ១.៧ ពាន់លានដុល្លារ។ យោងតាមការសិក្សារបស់គម្រោង ផ្លូវទឹកនេះមានប្រវែង១៨០គីឡូម៉ែត្រ ទទឹង១០០ម៉ែត្រ ផ្លូវទឹកលើ និង៨០ម៉ែត្រពីខាងក្រោមដែលមានគន្លងនាវាចរណ៍ចំនួន២ដោយចាប់ផ្តើមពីព្រែកតាកែវនៃទន្លេមេគង្គ ឆ្លងកាត់តាមព្រែកតាឯកនៃទន្លេបាសាក់ រួចចូលតាមព្រែកតាហ៊ីងនៃទន្លេបាសាក់ស្រុកកោះធំ និងបន្តរហូតដល់សមុទ្រខេត្តកែប ដោយឆ្លងកាត់ខេត្តកណ្តាល តាកែវ កំពត និងកែប ដែលមានប្រជាជនប្រមាណ ១,៦លាននាក់ រស់នៅអមសងខាងផ្លូវទឹកនេះ។
គម្រោងផ្លូវនាវាចរណ៍ និងប្រព័ន្ធភស្តុរភារកម្មទន្លេបាសាក់ នឹងផ្តល់អត្ថប្រយោជន៍ជាច្រើន រួមទាំងការកាត់បន្ថយពេលវេលា ចម្ងាយ និងថ្លៃដើមនៃការដឹកជញ្ជូនបច្ចុប្បន្នដោយបង្កើតតំបន់ពាណិជ្ជកម្ម និងមជ្ឈមណ្ឌលភស្តុភារ អភិវឌ្ឍតំបន់រណបថ្មីជាច្រើន និង ពង្រីកតំបន់អភិវឌ្ឍន៍កសិកម្ម ប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្ត វារីវប្បកម្ម និងបសុសត្វ ព្រមទាំងគាំទ្រដល់ការអភិវឌ្ឍបង្គោលសេដ្ឋកិច្ចទី៤ របស់កម្ពុជា បង្កើតការងារបន្ថែមនៅកំពង់ផែស្វយ័តក្រុងព្រះសីហនុ កំពង់ផែស្វយ័តភ្នំពេញ និងកំពង់ផែផ្សេងៗទៀត ជំរុញការអភិវឌ្ឍន៍ទីក្រុង និងនគរូបនីយកម្ម និងជំរុញកំណើនអចលនទ្រព្យ។
រឿងរ៉ាវព្រែកជីកនេះ មិនមែនជារឿងថ្មីសម្រាប់កម្ពុជានោះទេប្រវត្តិនៃការជីកព្រែកនៅកម្ពុជាមានតាំងជាងពីរពាន់ឆ្នាំមកម៉្លោះ។ បើសិនជាយើងប្រើប្រាស់បច្ចេកវិជ្ជាទំនើបតាមប្រព័ន្ធផ្កាយរណបពីលើអាកាសពិនិត្យរូបភាពពីលើអាកាសលើភូមិសាស្រ្តកម្ពុជាឃើញថា ប្រទេសយើងពោរពេញដោយស្លាកស្នាមផ្លូវទឹកទាំងធម្មជាតិ និងសប្បនិមិត្តខ្វាត់ខ្វែងបីដូចសសៃរឈាម ដែលនាំឈាមទៅចិញ្ចឹមសព៌ាង្គកាយដូច្នេះដែរ។ ទន្លេមេគង្គគឺជាសសរសៃរឈាមដ៏សំខាន់មួយដែលធ្វើឲ្យដែនដីកម្ពុជាធ្វើឲ្យមនុស្សរស់នៅបានស្រួល និងមានអារ្យធម៌ចាប់តាំងពីដើមគ្រិស្តសករាជមក។
តើអ្វីទៅជាព្រែកជីក?
បើតាមអត្ថបទព្រែកជីករបស់លោកគង់ វិរៈ នៅក្នុងបណ្តាញផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានវប្បធម៌ខ្មែរ ព្រែកជីកគឺជាផ្លូវទឹកដែលមនុស្សជីកបំបែកមកពីផ្លូវទឹកធម្មជាតិដូចជាទន្លេ ស្ទឹងធំៗនានា ដើម្បីនាំទឹកយកមកប្រើប្រាស់ក្នុងវិស័យកសិកម្មផង វិស័យសាធារណការគមនាគមន៍ផង វិស័យពាណិជ្ជកម្មផង និងវិស័យយុទ្ធសាស្រ្តខាងនយោបាយផងដែរ។ ត្រង់ចំណុចដែលជីកបំបែកនោះហៅថា “ពាម” រីឯដងព្រែកទាំងមូលដែលជីកដោយដៃនោះគេក៏ហៅថាជំនីកក៏បានថែមទៀត។ នៅស្រុកខ្មែរយើងមានស្ថាននាមជាច្រើនដែលមានពាក្យថា ពាម និងជំនីកនេះ។ ឧទាហរណ៍ “ពាមជំនីក” នៅតំបន់កំពង់ហ្លួង-ឧត្តុង្គ សំដៅទៅម្តុំមាត់ពាមដែលបំបែកព្រែកនោះចេញពីទន្លេសាប ហើយដែលអ្នកស្រុកនៅចាំតៗគ្នាថា សាងឡើងតាមការណែនាំនៃព្រះករុណាព្រះបាទអង្គឌួង។
គេលៃយ៉ាងណាឲ្យបាតព្រែកនៅខ្ពស់ជាងកម្ពស់ទឹកទន្លេឬស្ទឹងនោះ។ ពេលទឹកទើបផ្តើមជន់ មាត់ព្រែកខ្ពស់ជាងទឹកទន្លេឬស្ទឹងនៅឡើយ។ ដូច្នេះទាល់ តែទឹកជន់ខ្លាំង ទើបចាប់ផ្តើមហូរចូលព្រែកហើយសាយវាលទៅតាមបឹង ព្រមទាំងនាំដីល្បាប់មកជាមួយ និងនាំត្រីមកជ្រកពងរៀងរាល់ឆ្នាំផងដែរ។
ព្រែកជីកសម័យហ៊្វូណន
ដែនដីហ៊្វូណនគឺស្ថិតនៅលើដែនដីទំនាបចាប់តាំងពីទំនាបដីសណ្តរទន្លេមេគង្គបាសាក់រហូតទៅដល់ឆ្នេរនៃឈូងសមុទ្រសៀម។ បើពិនិត្យទៅលើលក្ខខណ្ឌភូមិសាស្រ្ត និងធម្មជាតិគឺជាដីដែលខ្វះផ្លូវបង្ហូរទឹកចេញ ហើយពេលជំនន់ម្តងៗពោរពេញទៅដោយល្បាប់ភក់ ហើយទំនាបដីមិនសូវខ្ពស់ប៉ុន្មានពីទឹកសមុទ្រនោះទេ ជាហេតុធ្វើឲ្យនៅពេលដែលសមុទ្រជោរខ្លាំងម្តងៗតែងនាំមកនូវទឹកសមុទ្រដែលមានជាតិប្រៃមកជ្រួតជ្រាបនៅក្នុងសាច់ដីនៃទំនាបទាំងនោះ នាំឲ្យដីមិនសូវមានជីវជាតិ ធ្វើដំណាំអ្វីៗមិនសូវបានបានផលខ្ពស់។ ហេតុដូច្នោះហើយគោលបំណងសំខាន់នៃការជីកព្រែករបស់ហ៊្វូណនជាពិសេសតភ្ជាប់ពីទន្លេមេគង្គមកសមុទ្រគឺធ្វើឲ្យមានទឹកសាបហូរកាត់ដីប្រៃនៅតាមជម្រាលធម្មជាតិនានា និងទំនាបមាត់ព្រែក។ ព្រែកជីកទាំងនោះគឺជាមធ្យោបាយសម្រាប់បង្ហូរទឹកជំនន់នៃទន្លេគង្គចេញផង ព្រមទាំងលាងសម្អាតនូវទឹកភក់ផង ក៏ដូចជាជួយបន្សាបជាតិអំបិលដែលមាននៅក្នុងដីផងដែរដើម្បីសម្រួលលក្ខខណ្ឌក្នុងការដាំដុះដំណាំកសិកម្មផ្សេងៗជាពិសេសស្រូវឡើងទឹក។ មិនតែប៉ុណ្ណោះព្រែកជីកទាំងនោះក្លាយទៅជាប្រព័ន្ធគមនាគមន៍រវាងទីក្រុងទាំងឡាយរបស់ហ៊្វូណនដើម្បីឲ្យសំពៅ និងទូកឆ្លងកាត់ទៅមកបានភ្ជាប់ពីសមុទ្រចិន មកកាន់ឈូងសមុទ្រសៀមដោយមិនចាំបាច់វៀតព័ទ្ធទៅតាមជ្រោយទឹកខ្មៅ ឬជ្រោយកាម៉ៅ (Ca Mau Peninsula)។
នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣១ លោកព្យែ ប៉ារីស (Pierre Paris) បុរាណវិទូជនជាតិបារាំងបានធ្វើការសិក្សារូបថតលើអាកាស និងកំណាយ បានរកឃើញសំណល់ព្រែកជីកនៅតំបន់ភាគខាងលិចនៃដែនដីសណ្តរទន្លេមេគង្គដែលតភ្ជាប់ពីតំបន់ឆ្នេរនៃខេត្តក្រមួនស (បច្ចុប្បន្នក្រុង Rach Giaវៀតណាម) មកកាន់អង្គរបុរីដែលមានប្រវែងប្រមាណជាង១០០គ.ម។
លោកល្វី ម៉ាឡេរ៉េ (Luis Malleret) ដែលជាប្រធានសាលាបារាំងចុងបូព៌ា EFEO ដ៏ល្បីល្បាញ បានដឹកនាំការសិក្សាកំណាយនានានៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ និង១៩៦០ បានរកឃើញបណ្តាព្រែកជីកជាច្រើននៅតំបន់ដីសណ្តរទន្លេមេគង្គមានអាយុកាលតាំងពីចន្លោះឆ្នាំ២០០ ដល់៤០០នៃគ.ស។
បណ្តាព្រែកជីកបុរាណជាច្រើនត្រូវបានជីកចូលជ្រៅមកកាន់ដែនដីកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ន ហើយភ្ជាប់ពីផែនៃឈូងសមុទ្រ មកកាន់កំពង់ផែទឹកសាបនានានៅក្នុងខេត្តតាកែវ និងអង្គរបុរី។ ឧទាហរណ៍ជាក់ស្តែងមួយគឺព្រែកជីកបាថែ (Ba The)ដែលបានផ្សារភ្ជាប់កំពង់ផែអូរកែវដ៏សំខាន់របស់ហ៊្វូណន និងជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មរបស់ហ៊្វូណន ជាពិសេសគឺជាចំនុចប្រសព្វ ឬទីសំចតរបស់សំពៅនានាមកពីឥណ្ឌា និងចិន។
(សូមអានបន្ថែមនូវអត្ថបទ៖ Canals in the Mekong Delta: A Historical Overview from 200 C.E. to the Present by David Biggs.)
ព្រែកជីកសម័យចេនឡា
នៅក្នុងសម័យចេនឡា ជលគតិមានសភាពខុសប្លែកពីសម័យហ៊្វូណន។ គោលបំណងសំខាន់នៃជលគតិជីកព្រែកនានាក្នុងសម័យកាលនោះគឺស្ទាក់យកទឹកដែលហូរដើម្បីយកមកប្រើប្រាស់តាមសេចក្តីត្រូវការ។
ដោយសារតែភូមិសាស្រ្តនយោបាយរបស់ចេនឡាមានសភាពខុសប្លែកពីហ៊្វូណនបន្តិច។ ទីតាំងនៃចេនឡាគឺស្ថិតនៅលើត្រើយទន្លេមេគង្គកណ្តាល ហើយដីមានកំពស់ខ្ពស់ជាងហ៊្វូណន ហើយព័ទ្ធជុំវិញទៅដោយភ្នំតូចធំ និងជម្រាលនានា។ នៅភូមិសាស្រ្តចេនឡាទឹកទន្លេមេគង្គច្រើនតែហូរកាត់តាមច្រកភ្នំនានា ហើយកំពស់ទឹកឡើងចុះខុសគ្នាពេលខ្លះរហូតដល់១០ម.ឯណោះក្នុងរដូវទឹកជន់ និងទឹកស្រក។ បុព្វបុរសខ្មែរយើងបានខិតខំរកវិធីប្រើទឹកដែលហូរចុះទៅអាងទន្លេមេគង្គដោយប្រើជាព្រែកជីកដើម្បីស្កាត់យកទឹកយកមកបង្កបង្កើនផលតាមស្រែដែលមានតាមជាន់ថ្នាក់នានារួចស្រេចជាមុនទឹកហូរទៅ។ ទីក្រុងធំៗរបស់ចេនឡាសុទ្ធតែបានស្ថាបនាឡើងនៅក្បែរមាត់ស្ទឹង មាត់ទន្លេដែលមានទឹកហូរមិនដាច់គ្រប់រដូវ ហើយពីទឹកស្ទឹងទន្លេទាំងនោះ គេតែងបង្ហូរទឹកឲ្យចូលទៅក្នុងស្រះដែលគេបានជីកហ៊ុំព័ទ្ធជុំវិញកំពែងក្រុងនានា និងតួផ្ទៃខាងក្នុងកំពែងផងដែរ។ ធ្វើយ៉ាងនេះគេអាចពង្រីកវិសាលភាពនៃផ្ទៃដីដាំដំណាំ ក៏ដូចជាការបង្កើននូវបរិមាណទឹកប្រើប្រាស់នៅក្នុងក្រុង។ នៅសម័យចេនឡាគេតែងតែបិទព្រែកជីកទៅវិញនាពេលទឹកស្រកដើម្បីទប់ទឹកដែលពោរពេញដោយជីវជាតិឲ្យនៅប្រើបានយូរ។ ឧទាហរណ៍ជាក់ស្តែងសូមពិនិត្យមើលហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធរាជធានីឥសានបុរៈនៅទីក្រុងសំបូរព្រៃគុក ក៏ដូចជាបណ្តាទីជុំជននានាដែលតាមបណ្តោយដងទន្លេមូន (បច្ចុប្បន្ននៅភាគឥសានប្រទេសថៃ)។
សរុបមកបុព្វបុរសខ្មែរតាំងពីហ៊្វូណន ចេនឡា បានកសាងរដ្ឋមួយដ៏ខ្លាំងពូកែរហូតទទួលបានគោរមងារពីចក្រភពចិនថា ព្រះចៅអធិរាជនៃសមុទ្រខាងត្បូង បានគឺមកតែយើងមិនបានរង់ចាំពឹងតែទៅលើធម្មជាតិសុទ្ធសាធនោះទេ។
ព្រែកជីកដ៏ធំមួយនៅក្នុងសម័យអង្គរ
ដោយសារមានការសិក្សាជាច្រើនពីវិស័ធនធានទឹក និងប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្តសម័យអង្គរ ហើយបើពិស្តារជាងណាណាទាំងអស់សូមអានសៀវភៅរបស់លោកប៊ែណា ហ្វីលីប ហ្គ្រោសលីយ៉េ (Bernard Philippe Groslier) អំពីអា្យធម៌អង្គរ និងមហាជោគជ័យខាងនយោបាយទឹកនាសម័យអង្គរ។
នាពេលនេះខ្ញុំមិននិយាយទេអំពីបារាយណ៍ គូទឹក ដងស្ទឹង អូរថ្មដាប់ ឬព្ឬែកជីកនានាពីសម័យអង្គរ តែខ្ញុំសូមលើកយកព្រែកជីកដ៏ធំមួយពីសម័យអង្គរ តាមអត្ថបទដើមទាំងស្រុងស្តីពីព្រែកជីកបូរាណមួយ របស់លោកគ្រូ អាំង ជូលាន នៅក្នុងបណ្តាញព័ត៌មានវប្បធម៌ខ្មែរ។ ព្រែកជីកបុរាណនោះគឺព្រែកជីកដ៏ធំមួយតភ្ជាប់ពីកំពង់ឃ្លាំងទៅភ្នំគូលែន ដែលមានទទឹងមាត់ព្រែករហូតដល់៣០០ម.ឯណោះ។
តើគេប្រើគ្រាន់តែដើម្បីទាញយកទឹកប្រើប្រាស់ឬមួយសហគមន៍តាមផ្លូវទឹកតាមព្រែកនេះមានសារៈសំខាន់ទីមួយ? បើទោះជាយ៉ាងនេះក្ដី ហេតុអ្វីក៏ទទឹងធំដល់ម្ល៉េះ? យ៉ាងណាក៏ដោយព្រែកជីកនោះចុះមកពីភ្នំគូលែន ថ្វីត្បិតតែសព្វថ្ងៃនេះបាត់ដានកាលណាយើងខិតទៅជិតភ្នំនេះ។ បើយើងចុះមកក្រោមវិញ ពោលគឺមកខាងត្បូង ដានកាន់តែច្បាស់ទៅៗរហូតដល់នៅមួយកំណាត់នៅខាងក្រោមដែលមានទឹកប្រើប្រាស់ជាព្រែកនៅឡើយ។ ផ្នែកដែលមានទឹកធ្វើចរាចរណ៍បាននេះគេឲ្យឈ្មោះថា”ព្រែកស្រមោច” ដែលចុះរហូតទៅដល់កំពង់ឃ្លាំងជាប់និងមាត់ទន្លេសាបតែម្ដង។
ឥឡូវចូរយើងដេញទៅមើលខាងលើពោល គឺទៅខាងជើងវិញម្តង ថ្វីត្បិតតែដានដាច់ធ្វើឲ្យភ្នែកទទេមើលពុំយល់ក្ដី តែក៏នៅមានសំណល់ដែលនៅមើលឃើញមានរាងត្រង់ស្ទើរដូចខ្សែរបន្ទាត់នោះ។
យើងអាចសន្និដ្ឋានថាដើមទីនៅខាងលើគឺម្ដុំតំបន់ហៅថា”ថ្នល់ម្រេច” សព្វថ្ងៃនេះ។ តើនេះគឺជាអ្វី? គេឃើញថាថ្នល់ម្រេចដែលស្ថិតនៅភូមិអន្លង់ធំមានឡបុរាណរាប់សិបដែលជាតំបន់ឧស្សាហ៍កម្មកុលាលភាជន៍ដ៏ធំមួយ។
នេះប្រហែលជាចម្លើយមួយដែលយើងអាចយល់ថានៅតាមព្រែកជីកនេះហើយដែលគេដឹកចានក្បានពីកន្លែងផលិតចុះមកទន្លេសាប។ រីឯទីចែក ចាយជំនាន់បុរាណនោះ ប្រហែលជាកំពង់ឃ្លាំងនេះឯង។
នៅវគ្គក្រោយ ខ្ញុំនឹងលើកយក សោកនាថកម្មនៃព្រែកជីកក្រោយសម័យអង្គរ និងបណ្តាព្រែកជីកទាំងឡាយនៅក្នុងតំបន់។
