24/03/2023
دەریای بەڵتی :
ئامادەکردنی مامۆستا حسین عبد الکریم
🔹دەریای باڵتی نوێترین دەریایە لەسەر هەسارەی زەوی ، کە نزیکەی ١٠ هەزار بۆ ١٥ هەزار ساڵ لەمەوبەر دروست بووە ، دوای دوایین سەردەمی سەهۆڵبەندان .
دەریای باڵتی بە ٩ وڵاتی کەنار دەریا دەورە دراوە دانیمارک ، ئەڵمانیا ، پۆڵەندا ، لیتوانیا ، لاتڤیا ، ئیستۆنیا ، روسیا و فینلەندا و سوید ، و لە ڕوانگەی ژینگەییەوە بەدەریایەکی ناوازە دادەنرێت .
🔹ناوی دەریای بەڵتی .
یەکەم کەس کە دەریاکەی بە دەریای باڵتی ناوبرد ، ئادەمی برێمین بوو ، کە یەکێک بوو لە دۆنە بەناوبانگەکانی سەدەکانی ناوەڕاست لە ئەڵمانیا ، وەک ئاماژەیەک بۆ دوورگەیەک کە دەکەوێتە ناو دەریای بەڵتی بە ناوی بالتیا (لەلایەن ڕۆمەکانەوە بەم ناوە ناوی لێنراوە).
🔹 ناوی دەریای باڵتی بەپێی وڵاتە جیاوازەکاندا جیاوازە و لە ناوەکانیشدا .
*ئەڵمانیا: ئۆستسی ، دەریای ڕۆژهەڵات.
*سوید و دانیمارک: ئۆستەرجۆن.
*ڕووسیا: بالتیسکۆ مۆر.
*فینلەندا: ئیتامیری.
*پۆڵەندا: مۆرزی پاتێکی.
*لیتوانیا: بالتیگۆس گۆرا.
*ئیستۆنیا: لانمێر.
🔹جوگرافیای دەریای باڵتی .
دەریای باڵتی قۆڵی باکووری زەریای ئەتڵەسیە ، لە باشووری دانیمارکەوە بەرەو باکوور درێژ دەبێتەوە تا دەگاتە بازنەی جەمسەری باکوور ، نیمچە دوورگەی ئەسکەندیناڤیا لە وڵاتانی تری ئەوروپا جیا دەکاتەوە ، ڕووبەری دەریای باڵتی ٣٧٧ هەزار کیلۆمەتری چوارگۆشەیە ، واتە لە ئەڵمانیا گەورەترە.
دەریای باڵتی دەریایەکی کەم قووڵە تێکڕای قووڵی نزیکەی ٥٥ م ، گەورەترین دەریایە کە ئاوەکەی (لە نێوان سوێر و سازگارە ) لە جیهاندا ، درێژییەکەی نزیکەی ١٦١٠ کم و پانییەکەی ١٩٣ کم و زۆرترین قووڵی ٤٦٠ م ، دەکەوێتە نزیک زەوییە سویدییەکان ، قەبارەی ئاوەکەی ٢١ هەزار کیلۆمەتر دووجایە و کەنارەکانی زیاتر لە ٨ هەزار کیلۆمەتر درێژە.
دەریای باڵتیک چەندین دەروازەی چوونە ژوورەوە هەیە کە شێوەی کەنداو وەردەگرن وەک کەنداوی ڕیگا ، کەنداوی فینلەندا ، کەنداوی گدانسک ، کەنداوی بۆتنیا .
🔹تایبەتمەندییەکانی دەریای باڵتی.
دەریای باڵتی بەم شێوەیە دەناسرێتەوە:
*کەمی سوێری: دەریای باڵتی بە ئاستی زۆر نزم لە سوێری دەناسرێتەوە ، هەروەها چڕییەکەی ناڕێکە ، چونکە ئاستی سوێری لە بەشی ڕۆژئاوای دەریاکەدا زیاترە لە بەشی باکووری.
*دابڕان: دەریای باڵتی لە دەریاکانی تر دابڕاوە ، تەنها لە ڕێگەی ئاوی تەسک و کەم قووڵەوە پەیوەندی لەگەڵ دەریای باکووردا دەکات ، واتە ئاوی دەریای باڵتی ڕەنگە بۆ ماوەی ٣٠ ساڵ بمێنێتەوە بەبێ ئاڵوگۆڕی ئاو .
*هەمەجۆری بایۆلۆجی سنووردارە: ژمارەیەکی سنووردار لە ئاژەڵ و ڕووەکی ئاوی لە دەریای باڵتی دەژین بەبەراورد بە سیستەمە ئاویەکانی دیکەدا ، بەڵام چەندین جۆری ماسی لەخۆدەگرێت ، وەک: ماسی هێرینگ ، کود ، هاک ، چەقۆ ، فلۆندەر و ماسی سپی.
*ئاوی چیندار: ئاوی نزیک ڕووی دەریای باڵتی گەرم و سازگارە ، لە کاتێکدا ئاوی بنەکەی سارد و سوێرە ، بەڵام لە وەرزی بەهار و پایزدا چینەکان لە ڕووی پلەی گەرمیدا تێکەڵ دەبن ، بەڵام لە ڕووی سوێریدا تێکەڵ نابن.
🔹ئاووهەوای دەریای باڵتی.
دەریای باڵتی بەئاووهەوای وەرزی دەناسرێتەوە ، ئەمەش تایبەتمەندی سەرەکی ئاووهەوای باڵتیە ، کە زستانی درێژ و ساردە ، هاوینی کورت و تاڕادەیەک گەرمە و تێکڕای پلەکانی گەرما لە نزیکەی - 10 پلەی سەدی بەسەر کەنداوی بۆتنیا و فینلەندا لە ناوەڕاستی وەرزی زستان ، هەروەها لە ناوەڕاستی وەرزی هاویندا نزیکەی 17 پلەی سەدی بەسەر بەشەکانی باشووری دەریای باڵتیکدا.
سەبارەت بە بارانبارینیش بەپێی جۆری ئاووهەوا دەگۆڕێت ، بەتێکڕا 20 بۆ 24 ئینج لە ساڵێکدا ، لە وەرزی بەهاردا ئاووهەوا هەورە ، و تەم زیاتر لە بەهار و سەرەتای هاویندا هەیە .
🔹جۆری کەناراوەکانی دەریای باڵتی .
*کەناراوەکانی سوید و فینلەندا کەناری بەردینن.
*کەناراوەکانی باشووری دەریای باڵتی تەختن.
*کەناراوەکانی باکوور دەریای باڵتی کە بەردی بلوریە.
🔹گرنگترین دوورگەکانی دەریای باڵتی .
*دوورگەی گۆتلاند.
دوورگەی گۆتلاند بەیەکێک لە گەورەترین دوورگەکانی دەریای باڵتی دادەنرێت ، ڕووبەری گۆتلاند ١١٥٦ میل چوارگۆشەیە ، دەکەوێتە بەرامبەر کەناراوەکانی سوید و ژمارەی دانیشتوانی 58000 کەسە .
*دوورگەی سارێما.
دوورگەی سارێما ڕووبەرەکەی 1032 میل چوارگۆشەیە و بەدووەم گەورەترین دوورگەی دەریای باڵتی دادەنرێت ، ئەم دوورگەیە سەر بە وڵاتی ئستۆنیایە و بەشێکە لە پارێزگای ساری ، ژمارەی دانیشتوانی دوورگەکە زیاتر لە 30 هەزار کەسە.
*دوورگەی ئۆلاند.
ئۆلاند سێیەم گەورەترین دوورگەی دەریای باڵتیە ، ڕووبەرەکەی ٥١٨ میل چوارگۆشەیە ، دەکەوێتە کەنارەکانی سوید ، ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی 25 هەزار کەسە.
*دوورگەی بۆرنهۆڵم.
دەکەوێتە کەنارەکانی دانیمارک لە دەریای باڵتی بەدووری ١٦٩ کم لە باشووری ڕۆژهەڵاتی کۆپنهاگن و ٣٥ کم لە باشووری ڕۆژهەڵاتی سویدەوە دوورە ، لە سەدەی شانزەهەمدا لەلایەن سویدەوە کۆنترۆڵکرابوو، پاشان دوورگەی بۆرنهۆڵم لە ساڵی ١٦٦٠ ڕادەستی دانیمارک کرا .
*دوورگەی لۆلاند.
دوورگەی لۆلاند چوارەم گەورەترین دوورگەیە لە دەریای باڵتی ، ڕووبەرەکەی 480 میل چوارگۆشەیە ، دوورگەی لۆلاند بەشێکە لە خاکی دانیمارک و ئەم دوورگەیە دابەشکراوە بەسەر دوو بەش ، ژمارەی دانیشتوانی نزیکەی ٦٢,٥٧٨ کەسە .
🔹تایبەتمەندییە کەنارییەکانی دەریای
بەڵتی .
*کەناراوەکانی سوید و فینلەندا لەسەر دەریای باڵتی زۆر نائارامکەرن ، ئەم کەناراوانەش بەگشتی بەردینن. *کەناراوەکانی باشووری دەریای باڵتی، تەختن .
* کەناراوەکانی باکووری دەریای باڵتی ، بە بەردی بلوریی بارستە بەردینەکان بەدرێژایی کەناراوەکانی باکوور داپۆشراوە.
* کەناراوەکانی دەریای باڵتی کە دەکەوێتە باشووری ڕۆژهەڵاتی سوید، پێکهاتووە لە دوورگە تەسک و درێژەکان وەک دوورگەی ئۆلاند و گۆتلاند، کە پێکهاتووە لە بەردی جیری کۆن کە بەبەشێکی نیشتووەکانی ڕاماڵینی خۆڵ داپۆشراوە .
🔹 لایەنە ئابوورییەکانی دەریای باڵتی.
دەریای باڵتی ڕێگای سەرەکی بازرگانی بوو لە سەدەکانی ناوەڕاستدا کاتێک وەک ئامرازێکی سەرەکی پەیوەندی نێوان بەندەرەکانی ئەوروپا گەشەی کرد ، بۆ نموونە بازرگانانی هانسیاتی ئەڵمانی زیاتر بازرگانییان بە ماسی دەکرد لە نەرویج و ئایسلەندەوە ، هەروەها تەختە نەرمەکانیش گرنگییەکی زۆریان هەبوو بۆ دروستکردنی کەشتی بەکاریان هێنا ، هەروەها بازرگانی کەتان هەبوو بە مەبەستی چنینی قوماش بۆ دروستکردنی چارۆکە بۆ کەشتی و بەلەم، جگە لە بازرگانی دانەوێڵە کە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا بەربڵاو بوو،
هەروەها بازرگانی بە بەرهەمە دارستانییەکان دەکرا ، وەک هەنگوین و فەرو لە ڕووسیا و فینلەندن ،
🔹وڵاتانەی کەناری دەریا بەڵتی.
*دانیمارک.
*ئستۆنیا.
*فینلەندا.
*ئەڵمانیا.
*لاتڤیا.
*لیتوانیا.
*پۆڵەندا.
*روسیا.
*سویدی.
*ئۆلاند.
🔹وڵاتانی حەوزی ئاوەڕۆی دەریای باڵتی.
*بێلاڕوس.
*چێک.
*نەرویج.
*سلۆڤاکیا.
*ئۆکرانیا.
