10/09/2020
Vì sao trẻ con Việt Nam chưa phát triển tư duy phản biện (critical thinking)?
NGUỒN: THANG HA
Trước khi chúng ta bắt đầu, xin cho phép em/ mình được làm rõ những vấn đề sau:
Em chưa có gia đình, cũng chưa có con.
Em có kinh nghiệm làm việc với con trẻ (Kumon Nhật Bản, Hướng Đạo Sinh, các chương trình tình nguyện v.v)
Những nhận định trong bài dưới, đều nằm ở quan điểm cá nhân và những kinh nghiệm học hỏi được và đúc kết từ tình yêu con nít của em/ mình.
Mong anh, chị cùng trao đổi để thế hệ ba mẹ trẻ, cũng như thế hệ con cháu trẻ có cơ hội được tự do phát triển.
1> TƯ DUY PHẢN BIỆN LÀ GÌ?
Trước hết, mình cùng làm rõ câu hỏi trên: “Tư duy phản biện là gì?”
Tư duy phản biện là một quá trình chất vấn lại những thông tin được cung cấp. Quy trình này gồm phân tích và đánh giá thông tin theo các cách nhìn khác cho vấn đề đã đặt ra. Với mục đích làm sáng tỏ và khẳng định lại tính chính xác của vấn đề. Điểm mấu chốt của tư duy phản biện là tất cả mọi lập luận phản biện cần phải rõ ràng, đầy đủ bằng chứng, công tâm chứ tuyệt đối không được có cảm xúc cá nhân hay những nhận định mang tính độc lập.
Tư duy phản biện đã phát triển rất mạnh ở nền giáo dục của các nước phương Tây. Theo những nghiên cứu gần đây, tất cả nhà giáo dục hoàn toàn tin tưởng rằng: gia đình, trường học nên khuyến khích học sinh tư duy phản biện ngay từ nhỏ.
Tư duy phản biện ở lứa tuổi nhỏ không chỉ đơn thuần là sự tiếp nhận thông tin thụ động, mà còn tập trung vào việc phát triển tính tò mò có tổ chức của trí não. Thông qua đó ghi nhận kiến thức và biến sự hiểu biết đó thành trí nhớ sâu (muscle memories). Từ đó tăng sự tự tin, hiểu biết và khả năng tự phát triển của não bộ trẻ.
2> VÌ SAO TƯ DUY PHẢN BIỆN CHẬM PHÁT TRIỂN Ở NỀN GIÁO DỤC PHƯƠNG ĐÔNG?
Tư duy phản biện đã rất phát triển ở các nền giáo dục của các nước phương Tây. Tư duy phản biện không giới hạn độ tuổi, ta có thể dễ dàng nhận thấy điều đó ở tất cả các cấp học của các trường phương Tây và hiện tại điều đó đang xảy ra ở tất cả các trường Quốc tế tại Việt Nam.
Để hiểu thêm lý do, mình xét những yếu tố sau:
> GIA ĐÌNH:
Trẻ con khi sinh ra, lớn lên và bắt đầu có nhận thức, có rất nhiều ba mẹ dặn con trẻ: Con phải nghe lời ba, mẹ, bà, cô, dì, chú, bác và người lớn. Vậy, khi con chớm có tư duy phản biện cho chính mình bằng những câu hỏi: “tại sao con phải làm abc, xyz”, “bà nói abc vậy con phải làm abc ạ?”. Ngay lập tức, không ít bố, mẹ sẽ bảo rằng con hư, người lớn nói không nghe, phải nghe người lớn không được cãi lời. Hỏi ngược lại là hỗn, là hư.
Sâu hơn là những câu hỏi vu vơ của con như “tại sao cây bút chì lại gôm được, còn bút bi thì không?” hay “tại sao con mèo của con màu trắng, còn con mèo nhà bà màu đen?”. Trong lúc bận, mình hay xua tay “tại nó như thế, con chơi điện thoại đi”.
Ngay lập tức, tư duy phản biện như que diêm của trẻ vừa chớm đã bị chính bố mẹ, gia đình dập tắt. Trẻ không có quyền được hỏi ngược, không có cơ hội được dìu dắt để tìm hiểu những câu hỏi mà mãi sau này, chính bản thân chúng ta còn chưa trả lời được. Lỗ hổng về kiến thức ấy khiến ta ấp úng trước con. Và mình lấy cái cớ rằng “con hư”, “bố mẹ bận”, “vì nó như thế” để trả lời cho trẻ. Tư duy phản biện trong gia đình, tạm tắt ngúm từ đó.
> TRƯỜNG HỌC:
Khi con đi học, từ lớp chồi đến cấp ba trong một môi trường truyền thống, con sẽ dần làm quen với thầy cô, với bạn bè, với những luật lệ, với những buổi đọc chép dài lê thê. Với những kiến thức một chiều. Mình không phủ nhận điều này vì chính bản thân mình sinh ra, lớn lên và thụ hưởng nền giáo dục ấy. Nền giáo dục này không xấu, vì đó là đúc kết của những gì tinh túy nhất mà thầy cô muốn truyền cho học sinh, mình cám ơn thầy, cô vì điều này.
NHƯNG
Có những lần chính bản thân mình đặt những câu hỏi cho thầy, cô về những điều mình thắc mắc, thì 9/10 lần mình sẽ nhận lại được câu hỏi “anh nghĩ mình giỏi hơn tôi à?” hay “Tôi dạy sao thì nghe thế, hay muốn vào sổ đầu bài?”. Lập tức, theo phản xạ tự nhiên, mình sẽ thôi không hỏi nữa, có thắc mắc gì thì cũng sẽ cho là “nó như thế” và rồi cố nuốt cho trôi kiến thức để chuẩn bị cho những kỳ thi đang đến gần.
Vậy, thầy cô sai? Không, thầy cô không sai, chỉ là một phần mình nghĩ thầy cô cũng mệt, cũng có những ngày tháng đưa đò không mệt mỏi, và cũng đã quen với việc đưa kiến thức một chiều chứ cũng chưa sẵn sàng cho những buổi tranh luận công tâm với học trò ở lớp. Chính vì lẽ này, mà vô tình, tư duy phản biện tại trường học lại một lần nữa không có cơ hội để phát triển.
> ĐỊNH KIẾN XÃ HỘI:
Định kiến xã hội này sẽ không tác động trực tiếp lên con trẻ, mà tác động gián tiếp của nó cũng là một phần kiến trẻ con không dám phát triển lớp tư duy này.
Ba mẹ nào cũng muốn con ngoan, con giỏi, và khi con ra ngoài xã hội, nghe lời bố mẹ là điều khiến mình tự hào và hãnh diện. Chẳng ba mẹ nào muốn con mình lại đi vặn vẹo ngược lại mình. Chỉ cần con cãi, xã hội ngoài kia sẽ nhìn vào “con hư quá, ba mẹ không biết dạy con…” và đó là những nhát dao đâm vào chính lòng tự trọng, tự hào, trái tim mang nặng, đẻ đau, công sức dưỡng dục con của bất cứ ông bố, bà mẹ nào.
Từ đó, tất cả những câu hỏi trẻ có được dành cho xã hội, được bố mẹ gói gọn trong “ngoan nghe lời nha” hay nặng hơn “mày cãi tao đập cho”. Và cũng tương tự như 2 lý do trên, trẻ con lại rút mình vào vỏ bọc của mình, chẳng còn tha thiết tìm hiểu hay đặt những câu hỏi cho bố mẹ. Để khi con im lặng nghe theo, ba mẹ tự hào vì con ngoan… nhưng… có ai chắc được rằng sau sự im lặng đấy, là một tâm trí đang được tự do phát triển?
3> HIỂU, VƯỢT QUA, VÀ KÍCH THÍCH TƯ DUY PHẢN BIỆN ĐÚNG CÁCH
Tư duy phản biện và sự “không nghe lời” của trẻ là một biên giới rất mong manh. Vậy, làm sao để kích thích tư duy phản biện của con có chủ đích?
> HIỂU HƠN VỀ THẾ GIỚI XUNG QUANH.
Theo cá nhân mình, trẻ con sẽ nghe và đi theo những ai cho chúng được câu trả lời thỏa đáng cho những câu hỏi chúng đang đặt ra. Lấy ví dụ đơn giản:
Trẻ con: Bút chì được là như thế nào?
A: Bút chì được làm từ... , mình cùng xem chương trình… để biết thêm nha
B: Nó được làm như thế đó, dùng đi, hỏi nhiều.
Thì chắc chắn, trẻ con sẽ nghe và muốn làm theo những điều người A nói.
Chắc chắn chúng ta sẽ không thể có đáp án cho câu trả lời của con. Trong trường hợp này, hãy cùng con tìm hiểu, hay nếu có thể, hãy cho con đề bài, thời gian, rồi cùng con giải đáp.
Trẻ con: Bút chì được là như thế nào?
A: Cái này bố/ mẹ cũng không rõ. Giờ vầy, bố/ mẹ cho con mượn điện thoại trong 15’, con tự tìm hiểu xem. Bố/ mẹ cũng sẽ ra một góc khác, cũng tìm hiểu rồi mình so sánh thử coi sao nha.
Bằng việc làm này, chúng ta tập cho con được 3 việc:
Sử dụng công cụ xung quanh có chủ đích
Cho phép con được hỏi thỏa thích, được tò mò, được đặt vấn đề.
Cho phép bản thân mình ngang với con, không phải cái gì mình cũng biết và con cũng cần biết điều đó.
Hãy thử cho con đề bài, cho con công cụ, tụi nhỏ sẽ dùng những công cụ ấy một cách hiệu quả đến bất ngờ. Mình khuyên đừng cho dùng điện thoại, máy tính quá nhiều mà hãy tham khảo các đầu sách về thế giới xung quanh để con có thể tự mày mò, tìm hiểu trong đó.
> ĐẶT LẠI VẤN ĐỀ CHO NHỮNG CÁI CON ĐÃ HỌC Ở TRƯỜNG:
Nếu trường học là đường một chiều, thì hãy biến nó thành đường hai chiều cùng con.
Một ngày, có bận cách mấy, hoặc bố, hoặc mẹ hãy dành thời gian cho con một tí. Hỏi ngược lại những kiến thức con đã học ở trường. Con sẽ không có được hết câu trả lời, lấy đó động viên con tự hỏi bản thân con đang thiếu ở chỗ nào. Nếu được tập từ bé, bản thân trẻ sẽ không cho phép mình ngồi yên khi chưa thỏa lấp được lỗ hổng kiến thức chúng đang mắc phải. Từ đó, trẻ sẽ tự tìm hiểu, tự trau dồi. Nhưng cần có sự động viên, ủng hộ của bố, mẹ chứ đừng để con một mình.
Hơn nữa, hãy khuyến khích con hỏi, nếu hỏi thầy không được, hãy ghi ra giấy để về nhà, cùng con giải quyết. Đừng để con đường một chiều ấy kéo dài suốt 18 năm cuộc đời của con. Hệ quả là những thế hệ bảo gì nghe đó, hay không dám nêu ra ý kiến cá nhân của mình dù biết có những điều là chưa hoàn toàn đúng.
> THAY ĐỔI ĐỊNH KIẾN, BẰNG CÁCH THAY ĐỔI TƯ DUY CỦA CHÍNH MÌNH:
Ngày trước khi đi dạy ở Kumon Nhật Bản, mình có học được một điều: “Nếu dạy cho 10 đứa trẻ, thì chỉ cần 1 đứa trẻ trong 10 đứa ấy nghe, hiểu và có tương tác, phát triển, thì chắc chắn đứa bé ấy sẽ có khả năng dạy cho 100 đứa khác. Theo tỷ lệ 10% thì dần dần, chúng ta sẽ có các thế hệ kế thừa toàn diện”. Và đó kiến mình thay đổi.
Chỉ cần chúng ta cố gắng cho gia đình nhỏ của mình, và chỉ cần nhiều gia đình nhỏ khác nhau mạnh dạn, cho phép trẻ con được tự do thảo luận, bàn tán, tìm tòi thì dám chắc rằng một vài thế hệ tiếp theo, chúng sẽ khác. Chúng ta sẽ có được một thế hệ trẻ mạnh dạn, tự tin, dám tìm tòi, ham học hỏi.
Nhưng hãy làm điều này một cách tự nhiên, nhẫn nại. Đừng ép bản thân rằng con phải thế này, thế nọ. Hãy tự mình thay đổi tư duy của chính cá nhân mình. Tự dưng khi đó, mình mới có đủ sự tự tin và lòng quyết tâm để che chở, hướng dẫn con, để đồng hành cùng con phát triển tư duy phản biện sẵn sàng để đặt câu hỏi, tìm câu trả lời cho sự phát triển của chính con.
Hy vọng nhận được ý kiến, những phản biện của anh/ chị/ bạn về vấn đề này. Và mong rằng, chúng ta sẽ cùng nhau dành ít thời gian, cùng con, động viên và hướng con phát triển một cách toàn diện và vững vàng nhất.
Có gì sai sót, mong anh/ chị/ bạn cùng chia sẻ ạ.
Không có mô tả ảnh.