11/05/2025
Câu chuyện địa danh, câu chuyện văn hóa
Nhắc đến vùng đất 𝒑𝒉𝒖̛𝒐̛𝒏𝒈 𝑵𝒂𝒎, hiện lên trong tâm trí nhiều người là những khung cảnh thiên nhiên trữ tình, thơ mộng, nơi vẫn được bảo lưu tương đối sắc thái nguyên sơ của bạt ngàn sông nước thuở ban đầu lập cõi, bất chấp nhịp độ đô thị hóa vẫn đang dồn dập đẩy xô tại hầu khắp mọi nơi trên cả nước. Với những ai đã từng đặt chân đến, đã từng dừng chân lại, khó tránh phút chia xa hay những lần hồi tưởng, lại trào dâng trong lòng chút gì bồi hồi, luyến lưu.
Nhạc sĩ tài hoa Vũ Đức Sao Biển đã từng viết nên những giai điệu và ca từ bất hủ dành tặng mảnh đất phương Nam trong một dịp hồi tưởng, luyến lưu những cảnh và người. Hãy cùng nghe lời ca sau trong bài ca Đêm Gành Hào nghe điệu Hoài Lang của ông:
“Lời ai ca dưới ánh trăng này
Rừng đước mênh mông, đêm gành Hào chợt thương nhớ ai
Ngày ấy ra đi, con sông buồn tím một dòng trôi…”
Con nước đã ngả sắc buồn tiễn chân người lữ khách, hoặc chăng với kẻ ra đi ngoái đầu hồi cố, nước biếc trên sông bỗng cũng hóa tím lịm u sầu.
Ký ức 𝑵𝒂𝒎 𝒃𝒐̣̂ về cảnh vật, con người, thiên nhiên, xứ sở, tất nhiên không chỉ lưu giữ trong những sáng tác thơ ca hay âm nhạc hiện đại. Những sự nhắc, nhớ khôn nguôi từ thuở nào chẳng rõ, đã chiếm giữ lấy một phần không nhỏ kho tàng di sản ca dao, dân ca của xứ sở này. Ví như:
“Nhà Bè nước chảy chia hai
Ai về Gia Định, Đồng Nai thì về.”
Lại như:
“Bạc Liêu nước chảy lờ dờ
Dưới sông cá chốt, trên bờ Triều Châu.”
Hay rằng:
“Cà Mau khỉ khọt trên bưng
Dưới sông sấu lội, trên rừng cọp um.”
Và vô vàn những sáng tác dân gian truyền khẩu khác, vẫn âm thầm chất chứa lưu giữ, bảo tồn những xúc cảm lẫn hồi ức và mô tả xa xưa về đất và người, xuyên suốt một dọc dài thời gian và không gian xứ sở nơi đây. Biết bao những địa danh, khung cảnh, sắc thái, sản vật, đã hiện lên trong từng lời ca dân gian ấy, nào là Gia Định, Nhà Bè, Bạc Liêu, Cà Mau, nào là nước chảy, bưng, biền, cá chốt, khỉ, cọp… Danh xưng và cảnh vật, ngày nay không ít đã đổi thay.
Ẩn chứa trong cái cách con người ta gọi tên từng mảnh đất, từng sự vật, từng kiểu địa hình thiên nhiên mà họ quan sát được, chính là cách con người nhìn ngắm, tương tác và lý giải những cảnh quan và điều kiện sinh sống của chính mình. Và những tư tưởng, lối sống, lối nghĩ, lối làm ấy, tựu trung, chính là văn hóa, mà như ta vừa nhận ra, văn hóa của con người một thời đại, có thể được bóc tách, dò tìm, khám phá từ trong từng địa danh lẫn từng tên gọi cảnh vật, địa hình.
Với cách đặt vấn đề ấy, nhà nghiên cứu Bùi Đức Tịnh đã dày công lục lọi, khảo sát, tích cóp bao thông tin, tư liệu, để gửi đến chúng ta một công trình học thuật dù còn ngắn gọn nhưng thật sự chỉn chu, mà ngay nhan đề đã cho ta biết rõ chủ đề của nó, cuốn sách Lược khảo nguồn gốc địa danh Nam bộ.
Với cách đặt vấn đề ấy, nhà nghiên cứu Bùi Đức Tịnh đã dày công lục lọi, khảo sát, tích cóp bao thông tin, tư liệu, để gửi đến chúng ta một công trình học thuật dù còn ngắn gọn nhưng thật sự chỉn chu, mà ngay nhan đề đã cho ta biết rõ chủ đề của nó, cuốn sách Lược khảo nguồn gốc địa danh Nam bộ.
(𝑪𝒐̀𝒏 𝒕𝒊𝒆̂́𝒑)
---------------------
Bản đầy đủ, xin xem tại: https://anamcara.biz.vn/ban-sach/cau-chuyen-dia-danh-cau-chuyen-van-hoa/
Bài viết do Đội ngũ Anam Cara thực hiện.