06/08/2025
Đôi điều về sách sử
Nếu không thể nhận được một lời sấm cho tương lai 10 năm sau, hay lắng nghe những bài học của tiền nhân cả ngàn năm về trước. Đây là một nét suy nghĩ thiển cận của bản thân tôi về sách lịch sử.
Tôi thích đọc lịch sử, đặc biệt là những cuốn sử có dòng trần thuật mượt mà và nhiều phân tích sâu sắc. Điểm mạnh của sách lịch sử là dễ dàng tạo dựng một bộ khung. Dòng thời gian của lịch sử đã được chứng thực và lưu truyền lại qua nhiều trước tác có uy tín. Nhờ vậy, độc giả trưởng thành khi đã có một lượng kiến thức nhất định sẽ dễ dàng hòa nhập vào câu chuyện được kể lại. Ví dụ khi đọc về mỹ thuật Đường Tống, ta dễ dàng liên tưởng tới một thời đại phồn hội của mỹ nữ đua hoa, đàn ca đua tiếng, của thi thư tột đỉnh của cảnh thái phong trần với "nước rơi thẳng xuống ba nghìn thước, tưởng dải ngân hà tuột khỏi mây". Qua đó, ta dễ tìm hiểu về bối cảnh, mục đích, điều kiện, đặc biệt là thẩm mỹ đương thời để họa sư vẽ được những bức tranh ấn tượng như vậy, hay cả những tạo tác khác trong gốm sứ, kiến trúc,... Một lần khác khi đọc về những vết cắn đầu tiên vào châu Mỹ. Ta lại dễ viện dẫn tới những thước phim cũ về nô lệ da đỏ, về những người da trắng râu đen tóc xoăn vâng lệnh vua đi khai khẩn một lục địa mới, một thiên đường trên mặt đất. Thứ hai, các sử gia, khi đứng trên vai những người khổng lồ, họ dễ có phương hướng để đào sâu vào từng hành động của tiền nhân, điều mà đã gây ra những sự kiện đã định hình thế giới ngày nay. Qua các phân tích khách quan đấy, chúng ta ngày nay sẽ thêm hiểu rõ hơn về "những cảm giác đương thời", từ những khao khát luẩn quẩn trong đầu Napóleon đến những trăn trở của Minh Nhân Tông khi định dời đô về Nam Kinh, từ nỗi buồn của người dân châu Âu nghèo đói mở đường cho cách mạng tới nỗi khốn cùng của văn nhân Thanh triều khi phải chịu tra tấn bởi một bài thơ phạm. Tất cả góp phần định hình một cái nhìn ngày càng rõ rệt về bức tranh quá khứ, rút ra từ đó thật nhiều bài học hữu dụng về chính trị, về quan trường ( một dạng văn phòng cổ đại, về những mưu mẹo để thao túng, về thuật đối nhân xử thế trong đời,...vv
Những tác phẩm lịch sử thu hút đều đã đang và sẽ tiếp tục được xuất bản tại Việt Nam. Nhiều nxb lớn đều đã nhảy vào chiến trường này và dành nhiều tâm huyết để có thể thỏa mãn lòng khát sử của đại bộ phận độc giả. Có thể kể đến như Omega Plus Books, Nhã Nam, Nxb Trẻ, Nxb Phụ Nữ, Nxb Chính trị quốc qua, Nxb Kim Đồng,...vv Theo thời gian, chúng ta sở hữu một cộng đồng đọc sách lớn, mỗi người sẽ lại có những trường yêu thích khác nhau, có thể là về văn hóa Á Đông, về lịch sử Việt Nam, hay về lịch sử thế giới tổng quát hoặc tập trung vào một nhóm ngành như năng lượng, thực phẩm, tôn giáo, pháp luật,... Dần dần việc tìm hiểu về quá khứ trở nên vô cùng dễ dàng, cản trở duy nhất là thời gian eo hẹp cùng ấn phẩm quá dày.
Giá trị từ một cuốn sử nằm ở đâu ? Đầu tiên đương nhiên là từ việc đọc và có thêm kiến giải phong phú. Thứ hai, đôi khi chưa cần đọc, bản thân sự khổng lồ của một hệ thống sách vở phong phú với độ hoàn thiện cao, sẽ truyền cảm hứng rất lớn cho độc giả hiện đại. Ngưỡng vọng sự vĩ đại của dòng chảy thời gian qua các trang sách, giống với việc đi tận nơi mục kích các thắng cảnh hạ tầng của người xưa rải rác từ Đông sang Tây, có thể bản thân ta sẽ thấy mình thật nhỏ bé, do vậy đời mình đáng ra phải thật nhẹ nhõm và tiêu diêu, tự lúc nào ta rơi vào một trạng thái thiền ngắn rất tốt về sự tồn tại. Nhưng cũng có thể đó là cảm hứng cho sự cố gắng tiến lên, để làm lên một trụ cột như những tiền nhân vĩ đại, Lưu Bang nhìn đoàn xe rồng của Tần Vương mà không run sợ, khe mày khẽ động mà thốt lên " Làm nam nhi phải được như thế !"
Sau này giới đọc sử sẽ ra sao, bản thân tôi cũng không biết được, nhưng hẳn vẫn sẽ luôn tồn tại một bộ phận trân quý quá khứ, đó là những người sẽ đủ thông thái để nhìn ra chuyện gì xảy ra tiếp theo.
