14/06/2026
Nhiều người phê bình Akutagawa quá dụng công, chẳng hạn như khi viết "Cháo khoai", với bố cục quá rắc rối và có thể đã vay mượn Gogol trong tác phẩm "Chiếc áo khoác". Họ còn nêu lên khuyết điểm của ông là thiếu độc sáng và chỉ chắp nhặt. Ví dụ "Sợi tơ nhện" là kết hợp hai nguồn: một chi tiết nêu lên trong tuyển tập "Lịch sử ma quỷ và quan niệm về ma quỷ xưa nay" (History of the Devil and the Idea of Evil: From Earliest Times to the Present Day) của Paul Carus và một giai thoại trong "Anh em nhà Karamazov". Họ còn bảo "Cái chết của một con chiên" vay mượn "Jocelyn" của Lamartine, "Tội ác của Sylvestre Bonnard" (Le Crime de Sylvestre Bonnard) của Anatole France, "Phục thù" (Vengeance) của Henri de Régnier, bản dịch cuốn truyện nhan đề "Ứng khẩu thành thơ" (The Improvisatore) của Hans Christian Andersen, "Quo Vadis" của Henryk Sienkiewicz, Judith của Friedrich Hebbel, v.v... Nếu nói thế thì hơi oan cho Akutagawa vì để viết có mười trang sách, lẽ nào ông phải vận dụng chừng ấy tư liệu. Và các vị kia có mượn của nhau hay không? Akutagawa có biết gì về Quan Âm Thị Kính hay không nữa chứ (vì truyện nói về nỗi oan của sư huynh Lorenzo, thực ra là một người con gái giả trai)? Nhưng điều không thể chối cãi là dựa vào kiến thức bác lãm, ông có khuynh hướng sử dụng sách vở nhiều hơn là trí tưởng tượng. Có nhà phê bình còn tự hỏi phải chăng Akutagawa đã tự sát chỉ vì không tìm ra nguồn cảm hứng nội tại và cứ phải vay mượn từ bên ngoài?
Tuy nhiên, không có sự sáng tạo nào bắt đầu từ con số không. "Địa ngục trước mắt" tả bức bình phong vẽ cảnh địa ngục trong đó một mỹ nhân bị thiêu sống trong cỗ xe ngựa có thể vay mượn của nhà văn lưu vong Nga D.S. Merezhkovski trong "Người đi tiên phong" hay "Cuộc đời lãng mạn của Leonardo da Vinci" (The Forerunner, the Romance of Leonardo da Vinci) theo chủ trương của Shimada Kinji, nhưng chủ đề của Akutagawa không phải là "người đẹp bị chết cháy" mà là "đâu là mục đích tối thượng của người làm nghệ thuật" qua hình ảnh của lão họa sư khùng Yoshihide say mê nghệ thuật đến nỗi quên cả tình phụ tử khi tìm cảm hứng hội họa trước cảnh đứa con gái yêu bị ngọn lửa của bạo quân thiêu chết.
Cái tài của Akutagawa là dùng những sự kiện nho nhỏ để nói lên được tính phổ quát ở bản chất con người (dưới cái nhìn bi quan của ông). Ông không tôn trọng sự chính xác của lịch sử, vì sự thực mà ông trưng bày không có tính lịch sử mà chỉ có chất thơ. Chủ đề như "Đâu là sự thật? Có mấy sự thật? Chết rồi có còn giữ thể diện hay không?" thấy trong "Bốn bề bờ bụi" hay "thiện và ác khác nhau ở chỗ nào?" trong "La Sinh môn", "dục vọng và thỏa mãn dục vọng" trong "Cháo khoai", "đời đáng sống hay không đáng sống" trong "Hà đồng" đều là những chủ đề lớn nói về thân phận con người. Phong cách của Akutagawa nằm ở chỗ đó! Cho dù ông có sáng tạo bằng mô phỏng và lượm lặt chi tiết lặt vặt để tạo dựng một chủ đề nhưng ông quả có thiên tài góp gió làm bão vậy.
(Ảnh: Tranh: Kobayashi Kiyochika - Nguồn: The Japan Times)
