25/03/2024
(Cười) TRÙ TRÌ
Ấy là vào một đêm mưa gió. Nhóm người lang thang ấy gặp phải trận mưa to, ướt sũng và rét run. Họ đang trên đường tha phương, mong tìm thấy một chỗ để dừng chân nhưng bạt ngàn hoang dã không dám lưu lại. Rất may là giữa ồ ạt mưa gió ấy, họ thấy một mái tranh lụp xụp bên sườn đồi. Trong gió mưa, có một cột khói mảnh mai vẫn tỏa lên phía trên mái nhà ấy, chứng tỏ có người.
Cả nhóm phiêu dạt lần mò đến cửa, và người lớn tuổi nhất hét thật to: “Có ai ở đây không, xin cho ở nhờ tránh mưa”. Cả nhóm tản ra quanh và thấp xuống, vì ai cũng hiểu cần nên cảnh giác. Những nơi hoang vắng này, bất kỳ ai trong nhà cũng sẵn sàng phòng thủ, có thể bắn xuyên ra ngoài một mũi tên chẳng hạn.
Cửa lều tranh chợt mở hé ra rồi một giọng ôn tồn vang lên:
- Mời vào. Trong này có lửa sưởi ấm.
Cả nhóm thở phào, và kéo nhau đi vào. Tiếp đón họ là một người đàn ông đứng tuổi, dáng vẻ gầy gò. Ông ta đang đun nấu gì đó trên bếp lửa đặt giữa lều, và mời tất cả ngồi quây lại với nhau. Cửa khép lại, không gian trở nên ấm áp, và những người qua đường bắt đầu thấy bình tâm.
Trò chuyện đôi câu, họ mới biết người đàn ông này cũng từ nơi khác đến, quyết định ở lại đây vỡ đất trồng cây, tự túc kiếm sống. Ông dựng mái tranh ở sườn đồi này, vì muốn giúp những người qua đường chỗ tạm trú vào đêm tối, hay khi mưa gió, nắng hạn. Tất cả đều quây quanh bếp lửa, nơi nấu nướng ăn uống và có thể, phơi sấy những món thịt săn được hoặc trái cây củ quả thu hoạch xong. Những ai đi qua, ông đều mời họ ăn một chút, có thể nhận ít củ quả để tiếp tục lên đường. Thành ra, mái tranh của ông đã quen với người quanh vùng. Có việc gì ngang qua, người ta cũng ghé lại, ngồi với ông một chút. Có người còn giúp ông thu hoạch củ quả nếu tiện. Tất cả đều được ông tiếp đón và vui vẻ mời chào quay lại, cùng nhau trò chuyện, cùng nhau làm lụng.
Cả nhóm người lang bạt nhìn nhau, rồi người cao tuổi nhất chắp tay cúi đầu:
- Nghe ông nói vậy, chúng tôi thật mừng. Bởi chúng tôi đã đi qua nhiều nơi mà tìm một chỗ lưu trú sinh sống. Nay thấy ông có lòng bao dung giúp đỡ người khác, chia sẻ thế này, chúng tôi muốn xin ông cùng lưu trú lại đây, sống ở cạnh nhau có gì còn giúp đỡ nhau sinh sống.
Người đàn ông đứng tuổi cười:
- Trời đất tự do, đồi núi quanh đây đều không của ai cả, các vị muốn ở lại thì cứ ở lại, cùng tôi sống nơi hoang dã này, chẳng cần phải hỏi ý tôi làm gì.
Thế là ở sườn đồi ấy, sau trận mưa gió, bắt đầu xuất hiện thêm mấy mái tranh khác. Rồi dần dà, những người đi qua muốn ở lại cũng có thể chọn một vị trí để dựng lều cho mình. Người đàn ông đứng tuổi kêu gọi những người đến cùng nhau làm nhà dựng lều, sống quầy tụ với nhau. Cứ thế, một xóm nhỏ hình thành, rồi theo thời gian, trở thành một ngôi làng.
Trong ngôi làng ấy, mái tranh đầu tiên vẫn nằm ở giữa, và vẫn được mọi người cùng hội tụ đến, cùng nhau quây quần bên bếp lửa. Người đàn ông đứng tuổi đã trở thành một ông lão, nhưng vẫn luôn là người thủ lĩnh tinh thần cho mọi người, luôn đưa ra những lời khuyên, cùng bàn bạc với mọi người những gì cần làm. Người ta quen gọi mái tranh của ông là bếp lửa chính của cả làng.
Thời gian vẫn đi. Người đàn ông ngày nào đã già yếu, và một đêm thanh tĩnh, ông thanh thản nhắm mắt trong sự quan tâm, chăm sóc của toàn thể dân làng. Cậu thanh niên trẻ nhất trong nhóm người lang bạt ngày nào, giờ đã được bầu làm trưởng làng, đứng lên nói với mọi người xung quanh, chúng ta cần ghi nhớ công lao của người đã sáng lập nên làng này. Bếp lửa của ông ấy phải được lưu giữ và sẽ là nơi mọi người cùng tụ hội, nhất trí khi có vấn đề gì xảy ra.
Mọi người đều đồng ý và từ đó, mái tranh xưa cũ của người đàn ông trở thành một điểm hẹn tinh thần cho cả làng. Không những là nơi tụ họp của mọi người, nhiều người dân trong làng, khi có sự việc bối rối, lại đến để đốt một cành củi vào bếp lửa, cầu nguyện sự quan tâm của người thủ lĩnh ngày xưa. Dần dà, như trở thành một tín ngưỡng, hình ảnh người đàn ông được cả làng khắc ghi và tôn vinh. Người ta thề nguyền, cam kết với nhau, hay thỏa thuận một việc gì cần sự chia sẻ, đều đến với bếp lửa của ông.
…
Trong Hán tự, bếp, có nghĩa là nơi đốt lửa sưởi ấm và nấu ăn cho mọi người, được viết bởi chữ trù 廚. Chữ này có bộ nghiễm là mái nhà, chữ thụ là cây cối mượn làm âm đọc, nhưng cũng có nghĩa là sự bền bỉ, đúc kết dưới mái nhà, tức là cái bếp lửa. Trì, chữ Hán vẽ một bộ thủ (cánh tay) và chữ tự (ngôi chùa) làm âm đọc để diễn tả ý nắm giữ, cai quản. Trù trì, là giữ bếp. Người trù trì, là người giữ bếp, người đốt lửa. Trong quan niệm dân gian, đó chính là người có công cán giúp đỡ mọi người, đem lại niềm tin tưởng, ý chí đoàn kết trong mọi người, một thủ lĩnh tinh thần của cộng đồng.
Người Việt, trong dòng chảy lịch sử của mình, đã mượn chữ trù này, để chỉ vào điểm tụ hội tâm linh, tinh thần, ý chí cộng đồng nơi làng mạc thôn quê, nơi tựu trung mọi người lại với nhau, và gọi đó là chùa. Nghĩa là, trong quan niệm tâm linh, cộng đồng dân gian, chùa là điểm hẹn tinh thần, tình cảm của cả một cộng đồng, là nơi đặt niềm tin của mọi người, là bếp lửa sưởi ấm những trái tim, vun giữ những giá trị tốt đẹp. Đó là nơi đại diện cho hình ảnh thiêng liêng về những người đã sống, đã vì lợi ích thế hệ sau mà khai phá và hy sinh.
Lịch sử ghi nhận sự hòa nhập của tôn giáo Phật giáo vào đời sống người dân, sự phát triển những lý luận triết học này kia về mặt tâm linh đạo giáo. Song tâm linh người Việt có xuất phát điểm là ghi nhớ, biểu dương, kính trọng những con người đi trước, có ơn với các thế hệ sau, là tổ tiên ông bà, là những bậc khai mở đất đai, cuộc sống, sinh kế cho hậu nhân. Chùa Việt, vì thế chưa hẳn là nơi thờ Phật. Chùa thờ Phật gọi là Phật tự, nơi tôn vinh Phật giáo và hoằng dương Phật pháp. Còn chùa dân gian Việt Nam, thì thờ những thánh thần, những người có công với dân với nước, những thế hệ tiền nhân khai cơ lập nghiệp, những người có ân đức với người dân. Chùa dân gian Việt Nam, theo tín ngưỡng thuần lương của người Việt, gọi là bếp lửa, nơi hội tụ niềm tin, tình cảm đoàn kết, chia sẻ của cả cộng đồng, sự quan tâm hỗ trợ và giúp đỡ.
Người Việt Nam bước đến chùa là về lại bếp lửa đã khai sáng và bảo vệ an toàn cho chính mình. Bếp lửa người Việt, có bậc trù trì, người hằng được nhớ đến và luôn vì lợi ích mọi người để hành động.
Nguồn gốc của bài viết, của ảnh: ký giả Nguyễn Đức Sơn
Trân trọng.
https://www.facebook.com/profile.php?id=100089706180323&mibextid=ZbWKwL
