10/09/2026
Tôi thích đọc tiểu thuyết hình sự - gián điệp, một thời kỳ dài truyện gián điệp - phản gián đã mê hoặc bao nhiêu thế hệ độc giả Việt Nam qua sách, báo, đài. Đặc biệt từ những năm Chiến Tranh Lạnh đổ về trước, có nhiều nhà văn được đào tạo "spy" và họ thực sự sống với không khí đó. Le Carré là tình báo Anh xịn. Xa hơn nữa, Graham Greene tác giả "Người Mỹ Trầm Lặng", làm Mi6 trong Thế Chiến. Dashiell Hammet từng làm thám tử. Họ có cái sự cẩn trọng, xa cách, khó tính riêng của một người từng làm nghề chiếu vào tiểu thuyết. Không một người làm nghề nào mà giỏi lại không khó tính với nghề. Đặc biệt những người giỏi nhất, đã hạnh phúc và cay đắng đủ nhiều trong nghề nghiệp, thì lúc nào cũng xù xì. Sau này, có quá nhiều bà nội trợ Mỹ viết truyện trinh thám, có người viết hay, nhưng có thể nói đa phần là làm loãng thị trường trinh thám.
Thập niên 1960 là một thập niên điên rồ. Carlos Fuentes tả nó trong "Diana" là: "tiệc tùng và tội ác, và nổi loạn, cái thập niên đầy ắp những sự kiện lớn lao, hữu hình lẫn vô hình, gan ruột và giấc mơ, ký ức, máu và dục vọng". Không ít bạn đọc đã quá quen những tác phẩm của thời đó, đặc biệt ở Mỹ, dễ dàng kể ra Truman Capote, Nabokov, Vonnegut, Jack Kerouac v.v... Nhưng ở Nhật Bản cũng có những đỉnh cao cuối cùng của truyền thống Chiêu Hoà: Mishima, Dazai, Kenzaburo Oe mới nổi với "Chuyện đời riêng". Mishima tuẫn tiết ngay khi thập niên 60 kết thúc. Marylin Monroe cũng qua đời vào những năm 60. Và con người thì bay lên mặt trăng, sự kiện đến giờ vẫn nhiều thuyết âm mưu.
Đối với tôi 1960 phương Tây là thập niên để lại dày đặc các thuyết âm mưu, không một sự kiện nhỏ nhất nào lại không đẻ ra âm mưu. Có lẽ chưa có thập niên nào lại mysterious như thế. Vì cái gì? Truyền hình? Chiến tranh Lạnh?
Sự kiện lớn nhất của Mỹ năm 1960 là Tổng thống Kennedy bị ám sát. Có ba hay bốn, hay năm tiếng súng? Nếu chỉ có ba: chắc chắn có khả năng còn một sát thủ khác nữa. Ngày nay công nghệ cao có thể tách được tiếng súng, tạp âm, các âm thanh khác, thì các băng ghi âm còn lại trong các xe hơi, xung quanh Dealey Plaza vào ngày 22 tháng 11 năm 1963, đã được mổ xẻ thế nào?
Đó là mào đầu của Libra của Don Dellilo: bản in cũ năm 2005 thì vẫn còn phần Introduction hấp dẫn của ông cho sự kiện. Libra mở ra với nhân vật Lee - có thật - sống với bà mẹ trong các nhà trọ hôi hám, được tả là hay “playing the hook” nghĩa là trốn học, bị đưa hẳn ra toà vì trốn học.
Tên đầy đủ của y: Lee Harvey Oswald, đây là nhân vật lịch sử bị bắt trong vụ việc (bạn đọc hãy search google). Trong truyện đây một thanh niên trôi dạt, mang mặc cảm bị gạt ra rìa xã hội, tự nhốt mình trong những căn phòng chật chội với súng trường và nỗi thèm khát được hòa vào dòng chảy định mệnh của lịch sử. Thế là y được một nhóm cựu sĩ quan tình báo CIA tìm đến. Đó là nhóm người bất mãn sau thất bại Vịnh Con Heo toan tính dàn dựng một vụ mưu sát - với ý định chỉ là BẮN TRƯỢT - nhằm đổ vấy cho tình báo Cuba.
Bà mẹ của Lee Harvey Oswald là nhân vật khiến tôi thấy thương nhất trong tác phẩm, đến cuối cùng bà vẫn dành những đồng xu cuối cùng của mình, đi tàu lửa đến Washington, tìm con mình. Nét mặt bà lộ rõ nỗi nhọc của một đời lam lũ đến mức con trai bà nhìn vào thấy cả "hình hài xương sọ chực lộ ra sau lớp da mặt", như mọi bà mẹ thương con trên đời.
__Thủ thư Từ Linh___