03/10/2026
https://www.facebook.com/share/p/1A2Yn9Qn5M/
Một cuốn sách có thể được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, từ tủ sách cá nhân này đến tủ sách cá nhân khác, từ thư viện này sang hiệu sách cũ khác, nằm im trên một giá sách hàng chục năm rồi bất ngờ được rơi vào tay một người đã cất công tìm kiếm nó trong một khoảng thời gian dài. Với những cuốn sách chuyên ngành, sách lịch sử hay các tài liệu về đời sống, giá trị ấy đôi khi không nằm ở số người đọc hiện tại mà ở lượng ký ức và tri thức mà chúng còn lưu giữ. Nhưng cách nhìn ấy đang đứng trước một thay đổi đáng chú ý khi trí tuệ nhân tạo ngày càng cần nhiều dữ liệu để phát triển.
Theo thông tin của báo Tuổi Trẻ Online (dẫn lại từ phóng sự điều tra của Nippon TV NEWS NNN), tại Nhật Bản, thời gian gần đây xuất hiện một hiện tượng bất thường ở thị trường sách cũ. Nhiều cửa hàng trực tuyến nhận được những đơn hàng với số lượng lớn, trong đó đáng chú ý là các loại sách vốn không phải mặt hàng bán chạy. Đó là sách triết học, lịch sử, y học, luật, chính trị, văn hóa và đời sống Nhật Bản qua các thời kỳ. Những cuốn sách vốn có thể nằm hàng năm trên kệ sách cũ bỗng trở thành đối tượng được săn tìm.
Các đơn hàng đến từ nhiều tài khoản khác nhau nhưng có những điểm trùng hợp về nơi nhận, khiến giới kinh doanh sách bắt đầu đặt câu hỏi về mục đích thực sự của việc thu gom. Hiệp hội Kinh doanh sách cũ Tokyo cũng cho biết đã biết về hiện tượng này và trong ngành xuất hiện nghi vấn rằng sách có thể được thu thập để phục vụ việc tạo dữ liệu cho AI. Tuy nhiên, người đứng sau các đơn hàng và mục đích cuối cùng của số sách này chưa được xác định.
Điều khiến câu chuyện trở nên đáng chú ý hơn là một lượng lớn sách tiếng Nhật đã được ghi nhận xuất sang Mỹ. Dữ liệu thương mại được NNN phân tích cho thấy từ năm 2025 có hơn 50 tấn hàng được khai báo là “sách Nhật” được một công ty thuộc một tập đoàn phân phối sách lớn của Nhật đưa sang Mỹ. Con số này, nếu quy đổi theo trọng lượng trung bình của sách, tương đương một lượng sách lên tới hàng trăm nghìn cuốn. Nhưng cần nhấn mạnh rằng chưa có bằng chứng cho thấy toàn bộ số sách này chính là số sách đang được thu gom từ các hiệu sách cũ, hay tất cả đều được đưa vào quá trình huấn luyện AI.
Dẫu vậy, điều đáng lo nằm ở khả năng một phần tri thức được trao truyền, in ấn và lưu giữ trong nhiều thập niên đang được biến thành một loại nguyên liệu mới cho ngành công nghệ. Một loại thức ăn để nuôi trí tuệ nhân tạo.
Một khi sách được mua không phải để đọc, lưu trữ hay tiếp tục lưu thông, mà để nhanh chóng biến thành dữ liệu, số phận của nó sẽ thay đổi hoàn toàn. Trong một số trường hợp đã được ghi nhận ở Mỹ, sách giấy được mua với số lượng lớn, cắt bỏ phần gáy, đưa từng trang qua máy quét tốc độ cao rồi chuyển thành các tệp kỹ thuật số. Bản sách vật lý sau đó không còn cần thiết. Từ một cuốn sách có thể được đọc lại trong nhiều năm, nó trở thành vật liệu dùng một lần trong quá trình tạo ra dữ liệu.
Đây có lẽ là phần gây ám ảnh nhất của câu chuyện. Một thư viện truyền thống tìm cách giữ sách càng lâu càng tốt. Một hiệu sách cũ giúp những cuốn sách tiếp tục có đời sống sau khi chúng rời khỏi thị trường phát hành. Người đọc mua một cuốn sách vì muốn giữ lại nội dung, câu chuyện hoặc một phần ký ức trong đó. Còn với một hệ thống xử lý dữ liệu quy mô lớn, cuốn sách có thể chỉ còn là một vật chứa thông tin cần được tháo rời và đọc càng nhanh càng tốt. Sự khác biệt ấy đặt ra một câu hỏi không dễ trả lời: nếu một cuốn sách chứa đựng tri thức của nhiều thế hệ, liệu có hợp lý khi giá trị của nó chỉ còn được tính bằng khả năng cung cấp dữ liệu cho một hệ thống máy móc?
Vấn đề càng phức tạp khi những cuốn sách được tìm mua lại chủ yếu là các tài liệu cũ và chuyên ngành. Một cuốn tiểu thuyết bán chạy có thể dễ dàng được tìm thấy trên thị trường. Nhưng một cuốn sách về lịch sử địa phương, đời sống thời quá vãng, y học, luật pháp hay những vấn đề xã hội của một thời kỳ có thể không còn được tái bản. Một khi những bản in cuối cùng biến mất khỏi thị trường sách cũ, việc tìm lại chúng có thể trở nên khó khăn. Nói cách khác, điều có nguy cơ bị mất không chỉ là giấy, đó có thể là những tri thức, ký ức và lịch sử có nguy cơ biến mất hoàn toàn.
Hiện chưa thể kết luận rằng hàng loạt sách cũ ở Nhật chắc chắn đang bị đưa sang Mỹ để huấn luyện AI. Những đơn hàng bất thường và lượng sách xuất khẩu lớn là hai dữ kiện đáng chú ý, nhưng mối liên hệ trực tiếp giữa chúng chưa được xác nhận.
Tuy nhiên, ở Mỹ đã có trường hợp mua sách giấy, số hóa chúng ở quy mô lớn và sử dụng dữ liệu thu được trong quá trình phát triển mô hình ngôn ngữ. Vì vậy câu chuyện về AI vì thế cũng trở thành câu chuyện về cách con người đối xử với tri thức. AI có thể cần một lượng dữ liệu khổng lồ để phát triển. Nhưng sách không chỉ là dữ liệu. Một cuốn sách còn có tác giả, nhà xuất bản, lịch sử xuất bản, hoàn cảnh ra đời và vị trí của nó trong đời sống văn hóa. Một thư viện không chỉ chứa những thông tin nó còn lưu giữ những kiến thức mà một xã hội từng quan tâm, từng tranh luận và từng muốn ghi nhớ. Nếu sách bị thu gom với quy mô lớn chỉ để nhanh chóng chuyển thành dữ liệu rồi bị loại bỏ, điều mất đi không chỉ là giấy.
Những cỗ máy được xây dựng để học từ kho tri thức của con người có thể đang khiến chính những vật thể từng lưu giữ kho tri thức ấy biến mất khỏi đời sống con người. Trong cuộc chạy đua xây dựng những hệ thống AI ngày càng lớn, câu hỏi được đặt ra là dữ liệu mà AI đang cung cấp cho người dùng đến từ đâu, và quan trọng hơn: bao nhiêu cuốn sách [có khả năng] đã biến mất để xây dựng những dự liệu đó.
